Akademik çalışmalarda da Nizâmülmülk’ün yönetim anlayışının temel unsurları arasında özellikle liyakat, adalet ve ehliyet gösterilmektedir.
Bu kapsamda Nizâmülmülk'ün Siyâsetnâme'sine göre kariyer ve liyakat ilkelerini 12 başlık altında sıralamaya çalışacağız:
1. İşi ehline verme
Devlet görevleri, görevin gerektirdiği bilgi ve kabiliyete sahip kişilere verilmelidir. Görevin ehil olmayana verilmesi yalnızca personel bakımından değil, devlet düzeni bakımından da tehlike olarak görülür.
2. Bilgi ve kabiliyeti esas alma
Bir kişinin göreve getirilmesinde soy, servet veya yakınlık yerine işi yapabilme kapasitesi dikkate alınmalıdır. Nizâmülmülk'ün liyakat anlayışı, kişinin görev için gerekli niteliklere sahip olmasını esas alır.
3. Tecrübe sahibi olma
Özellikle kadı, vali, komutan ve diğer önemli devlet görevlilerinde tecrübe önemli bir liyakat ölçütüdür. Devlet görevi yalnızca teorik bilgi değil, uygulama becerisi de gerektirir.
4. Dürüstlük ve güvenilirlik
Devlet görevlisinin yalnızca bilgili olması yeterli değildir. Dürüst, güvenilir ve ahlaklı olması gerekir. Bu nedenle Nizâmülmülk'ün liyakat anlayışı teknik yeterlilik ile ahlaki yeterliliği birlikte içerir.
5. Akrabalık ve kişisel yakınlığın liyakatin önüne geçirilmemesi
Bir göreve sırf hükümdara veya devlet adamına yakın olduğu için kişinin getirilmesi, Siyasetnâme'nin ehliyet anlayışıyla bağdaşmaz. Esas ölçüt kişinin göreve uygunluğu olmalıdır.
6. Rüşvet ve çıkar ilişkisinden uzak olma
Devlet görevlisinin rüşvet alması veya görevini kişisel menfaat için kullanması liyakati ortadan kaldıran önemli unsurlardır. Bu nedenle görevlilerin mali ve ahlaki açıdan güvenilir olması gerekir.
7. Göreve uygun kişiyi seçme
Her görevin gerektirdiği nitelikler farklıdır. Dolayısıyla liyakat, yalnızca “iyi insan olmak” değil, belirli görev için uygun kişi olmak anlamına da gelir.
8. Görevde başarının izlenmesi ve denetim
Liyakat yalnızca atama aşamasında aranmaz. Göreve getirilen vali, kadı ve diğer görevlilerin faaliyetleri sürekli denetlenmelidir. Nizâmülmülk'ün yönetim anlayışında teftiş ve istihbarat bu nedenle önemli yer tutar.
9. Başarılı kişinin görevde tutulması
Bir kişinin görevi iyi yapması, devlet açısından onun değerini artırır. Dolayısıyla görev dağılımında başarı ve ehliyetin sürekliliği gözetilmelidir.
10. Başarısız veya kötü yöneticiyle ilgili işlem yapılması
Görevi kötüye kullanan, halka zulmeden, rüşvet alan veya görevini gereği gibi yapmayan yöneticinin sırf makam sahibi olduğu için korunmaması gerekir. Görev, kişiden daha önemlidir.
11. Adaletin personel yönetiminin temel ölçütü olması
Nizâmülmülk açısından liyakat, tek başına teknik bir personel politikası değildir. Adaletli devlet yönetiminin şartıdır. Devlet görevinin ehil olmayan kişiye verilmesi halka ve devlete zarar vereceği için adaletsizlik olarak da ortaya çıkar.
12. Kariyerin devlet hizmetinde tecrübe kazanma anlayışıyla bağlantılı olması
Siyâsetnâme'deki yönetim anlayışı, devlet görevlerinde tecrübe, kabiliyet ve güvenilirliğin zaman içerisinde ortaya çıkmasını önemser. Bu yönüyle modern anlamdaki kariyer sisteminin bazı unsurlarıyla benzerlik kurulabilir; ancak bunu doğrudan modern “kariyer memurluğu” sistemiyle özdeşleştirmek tarihsel açıdan doğru olmaz.
Kısaca Nizâmülmülk'ün liyakat formülünü özetlemek gerekirse;
Ehliyet + bilgi + kabiliyet + tecrübe + dürüstlük + güvenilirlik + adalet + denetim
→ Doğru kişinin doğru göreve getirilmesi
→ Başarının izlenmesi
→ Ehil olmayan ve görevini kötüye kullananın görevden alınması
→ Devlet düzeninin ve halkın korunması
Bu açıdan Nizâmülmülk'ün yaklaşımının en önemli tarafı, liyakati sadece “sınavda başarılı olmak” şeklinde değil, devlet görevini gerektiği gibi yapabilecek bilgi, beceri, tecrübe ve ahlaki özelliklere sahip olmak şeklinde ele almasıdır. Günümüz kamu yönetimi terminolojisine uyarlarsak, Siyâsetnâme'deki yaklaşım “doğru insanı doğru göreve getirme + objektif değerlendirme + görevde denetim + başarısız personelden hesap sorma” şeklinde özetlenebilir.