İçeriğe geç

Ahmet Ünlü

Gazeteci & Köşe Yazarı

← Tüm yazılar

Bir yargı kararının serencamı: Önce yasak, sonra inceleme, ardından yasağın kaldırılması!

Eskiden adeta kol kırılır yen içinde kalır misali yanlış mahkeme kararlarından ilgililerinden başka kimsenin haberi olmazdı. Şimdi ise sosyal medya sayesinde insanlar her şeyden anında haberdar olabiliyor. Bir hâkimin yeterince incelemeden verdiği karar, yalnızca bir dosyanın değil, yargıya duyulan güvenin de kaybedilmesine neden olabilir.

Türkiye'de yargının en önemli sorunlarından biri, bazı yargı kararlarında görülen özensizlik, yetersiz araştırma ve gerekçe eksikliğidir.

Öyle kararlarla karşılaşıyoruz ki insan ister istemez şu soruyu sormaktan kendisini alamıyor: Acaba bu kararlar verilmeden önce dosyalar gerçekten okunuyor, deliller değerlendiriliyor ve olaylar bütün yönleriyle araştırılıyor mu? Yoksa önüne gelen talebi yeterince sorgulamadan karara bağlayan bir anlayış mı yaygınlaşıyor?

Elbette bütün hâkimleri ve savcıları aynı kefeye koymak doğru değildir. İşini büyük bir titizlikle yapan, hukukun üstünlüğünden ayrılmayan ve vicdanıyla karar veren çok sayıda yargı mensubumuz bulunmaktadır. Ancak bazı kararlar vardır ki yalnızca ilgili dosyayı değil, yargı sisteminin denetim ve sorumluluk mekanizmalarını da tartışmaya açar.

İşte bunlardan biri, Mısırlı alim Seyyid Kutub'un yaklaşık 60 yıldır Türkiye'de yayımlanan Yoldaki İşaretler adlı kitabı hakkında verilen toplatma kararıdır.

Yazar 1966'da şehit edildi, örgüt 2013'te kurulmuş!

Olayın geçmişine bakalım.

Seyyid Kutub, Yoldaki İşaretler adlı eserini 1964 yılında yayımladı. Kitabın Türkçe baskısı ise 1966 yılında yapıldı.

Yazar, 29 Ağustos 1966 tarihinde Mısır'da idam edildi.

Aradan yaklaşık 60 yıl geçti.

Türkiye'de yıllardır yayımlanan, okunan ve tartışılan bu eser hakkında Antalya 1. Sulh Ceza Hâkimliği tarafından 2026/2840 değişik iş sayılı kararla ülke genelinde el koyma, basım, dağıtım ve satış yasağı getirildiği bildirildi.

Kararın hukuki dayanağı olarak Terörle Mücadele Kanunu'nun 7/2. maddesi ile Basın Kanunu'nun 25/2. maddesi gösterildi.

Olayın dikkat çekici tarafı ise kitabın DEAŞ terör örgütünün propagandasını içerdiği şüphesiyle incelenmesiydi.

Sonradan yapılan kolluk incelemesinde yazarın 1966 yılında öldüğü, DEAŞ'ın ise 2013 yılında ortaya çıktığı, kitapta örgütün adının geçmediği ve örgüt propagandası niteliğinde ifadeler bulunmadığı belirtildi.

Düşünebiliyor musunuz? 1966 yılında hayatını kaybeden bir yazarın, ölümünden yaklaşık 47 yıl sonra ortaya çıkan bir terör örgütünün propagandasını yapıp yapmadığı araştırılıyor!

Burada hukuki açıdan önemli bir ayrımı da yapmak gerekiyor. Bir eserin terör örgütünden önce yazılmış olması, o eserdeki düşüncelerin daha sonra örgüt tarafından kullanılmasını veya yeni bir yayının propaganda amacıyla dağıtılmasını kendiliğinden imkânsız kılmaz. Ancak böyle bir iddia varsa bunun somut delillerle, eserin içeriği ve yayımlanma bağlamı incelenerek ortaya konulması gerekir.

Bir kitabın yazıldığı tarih, yazarının hayatı, eserin içeriği ve isnat edilen suçun unsurları araştırılmadan ifade özgürlüğünü sınırlandıran ağır bir tedbire başvurulması kabul edilebilir mi?

Asıl sorgulanması gereken budur.

Önce yasak, sonra inceleme, ardından yasağın kaldırılması!

Olayın devamı da düşündürücüdür.

Antalya Cumhuriyet Başsavcılığı, yapılan incelemelerin ardından kitabın basım, dağıtım ve satışına ilişkin yasakların kaldırılmasını talep etti.

Antalya 5. Sulh Ceza Hâkimliği, 16 Ekim 2026 tarihli ve 2026/7937 değişik iş sayılı kararıyla yasakları kaldırdı.

Antalya Cumhuriyet Başsavcılığı da 3 Kasım 2026 tarihli resmî açıklamasında kitap hakkında yürürlükte herhangi bir basım, dağıtım veya toplatma yasağı bulunmadığını duyurdu.

Demek ki önce bir kitap hakkında ülke çapında yasaklama kararı veriliyor, daha sonra bu karar başka bir hâkimlik tarafından kaldırılıyor.

Burada elbette ilk kararın tam gerekçesini ve dayandığı bütün delilleri görmek gerekir. Ancak ortaya çıkan tablo, ilk kararın nasıl ve hangi incelemeler sonucunda verildiğinin ciddi biçimde sorgulanmasını gerektiriyor.

Bir kitabın toplatılması gibi temel hakları doğrudan ilgilendiren bir karar verilirken sonradan yapılan incelemeler neden başlangıçta tamamlanmamıştır?

İlk kararın dayandığı somut deliller nelerdir?

Hangi ifadeler propaganda olarak değerlendirilmiştir?

Kitabın tamamı incelenmiş midir?

Yayının Türkiye'deki geçmişi ve güncel dağıtım koşulları araştırılmış mıdır?

Daha hafif bir tedbirin neden yeterli olmayacağı değerlendirilmiş midir?

Bilirkişi incelemesi yaptırılmış mıdır?

Bunlar cevaplandırılması gereken sorulardır. Çünkü bir hâkimin görevi, önüne gelen talebi karara dönüştürmek değil; o talebin hukuka, delillere ve temel haklara uygunluğunu denetlemektir.

Hâkimlik, sadece evrak imzalama makamı değildir!

Yargı yetkisi, devletin en ağır sorumluluklarından biridir.

Bir idari görevli yanlış işlem yaptığında ortaya çıkan zararın giderilmesi çoğu zaman mümkündür. Ancak hâkim tarafından verilen özensiz bir karar, kişinin özgürlüğünü, itibarını, mal varlığını veya temel haklarını doğrudan etkileyebilir.

Bir kitap hakkında verilen toplatma kararı yalnızca yayınevini ilgilendirmez.

Yazarın düşüncelerinin topluma ulaşmasını, okuyucunun bilgi edinme hakkını, yayıncılık faaliyetlerini ve ifade özgürlüğünü de etkiler.

Bu nedenle hâkim, önüne gelen bir talepte yalnızca kanun maddesinin numarasına bakarak karar veremez.

Olayın gerçekliğini, delillerin yeterliliğini, uygulanacak tedbirin gerekliliğini ve ölçülülüğünü birlikte değerlendirmek zorundadır.

Hâkimlik, savcılığın her talebine onay veren bir makam değildir.

Aynı şekilde savcılık da kolluk tarafından hazırlanan tutanakları sorgulamadan mahkemeye gönderen bir yazı işleri birimi değildir.

Savcı, soruşturmanın hukuki sorumluluğunu taşır. Hâkim ise kendisinden talep edilen müdahalenin hukuka uygunluğunu bağımsız biçimde denetler.

Eğer kararlar yeterli araştırma yapılmadan veriliyorsa burada yalnızca bireysel bir hata değil, yargısal denetimin etkinliği bakımından da ciddi bir sorun bulunmaktadır.

Adalet, önüne gelen evrakın altına imza atmakla gerçekleşmez.

Adalet, gerektiğinde devletin diğer makamlarına da "Hayır, bu talebin hukuki şartları oluşmamıştır" diyebilmektir.

Karar vermek başka, kararın hakkını vermek başkadır!

Bir hâkim günde onlarca dosyaya bakabilir.

İş yükü ağır olabilir.

Personel eksikliği yaşayabilir.

Süre baskısı altında çalışabilir.

Bütün bunlar yargı sistemimizin gerçek sorunlarıdır. Ancak hiçbirisi temel haklara ağır müdahale oluşturan kararların yeterli inceleme yapılmadan verilmesini haklı gösteremez. Çünkü bir kararın kalitesi sayfa sayısıyla, kullanılan hukuk terimleriyle veya atıf yapılan kanun maddelerinin çokluğuyla ölçülmez.

Kararın kalitesi; olayların doğru tespit edilmesi, delillerin değerlendirilmesi, tarafların iddialarının karşılanması ve ulaşılan sonucun ikna edici biçimde gerekçelendirilmesiyle ölçülür.

Örneğin bir kitabın toplatılmasına karar veriliyorsa kitapta suç oluşturduğu düşünülen ifadeler somut olarak belirlenmelidir.

Bu ifadelerin neden suç kapsamına girdiği açıklanmalıdır.

Eserin bütünü, yazıldığı dönem ve yayımlandığı bağlam dikkate alınmalıdır.

Daha sonra da neden ülke çapında el koyma ve toplatma gibi ağır bir tedbirin gerekli olduğu ortaya konulmalıdır.

Bunların yerine yalnızca kanun maddelerini sıralamak, gerekçeli karar yükümlülüğünü gerçek anlamda yerine getirmek değildir.

Kanun maddesini karara yazmak hukuku uygulamak için yeterli değildir. Önemli olan, kanunun somut olaya neden ve nasıl uygulanacağını açıklayabilmektir.

Anayasa Mahkemesi yıllardır uyarıyor!

Bu konu yalnızca bizim eleştirimizden ibaret değildir.

Anayasa Mahkemesi, kitap toplatma kararları ve ifade özgürlüğüne yönelik müdahaleler konusunda önemli ilkeler ortaya koymuştur.

Nitekim Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun 25 Haziran 2014 tarihli ve 2013/409 başvuru numaralı kararında bir kitabın toplatılması ve el konulması işlemleri değerlendirilmiştir.

Yüksek Mahkeme, ifade özgürlüğüne yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve ölçülü olması gerektiğini vurgulamış; yeterli gerekçe bulunmayan toplatma müdahalesinin ifade özgürlüğünü ihlal ettiği sonucuna ulaşmıştır. Üstelik bu karar, tartışmalı bir kitabın yazarı ve içeriği hakkında verilmiştir. Bu da anayasal güvencelerin yalnızca toplumun beğendiği veya üzerinde uzlaştığı düşünceler için geçerli olmadığını göstermektedir.

Demek ki mesele, kitabın yazarını veya düşüncelerini benimseyip benimsememek değildir. Asıl mesele, hukuk devletinin düşüncelere müdahale ederken kendi koyduğu kurallara uyup uymadığıdır.

Anayasa'nın 26'ncı maddesi düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünü, 28'inci maddesi ise basın özgürlüğünü güvence altına almaktadır.

Bu özgürlükler sınırsız değildir. Ancak müdahalelerin kanuni dayanağa sahip olması, meşru amaç taşıması, gerekli ve ölçülü olması zorunludur. Anayasa Mahkemesinin yıllardır ortaya koyduğu bu ilkeler, ilk derece hâkimleri ve savcıları tarafından da titizlikle uygulanmalıdır.

Yanlış karar düzeltiliyor ama sorumluluk ne oluyor?

Olayın en önemli boyutlarından biri de budur.

Bir hâkim karar veriyor.

Başka bir hâkim daha sonra bu kararı kaldırıyor.

Peki ilk kararın neden verildiği, hangi delillerin değerlendirildiği ve neden kaldırıldığı kurumsal olarak inceleniyor mu?

Her kaldırılan kararın yanlış, her yanlış kararın da disiplin suçu olduğu söylenemez.

Yargılama faaliyetinin doğasında yorum farklılıkları, hukuki değerlendirme ayrılıkları ve hatalı karar ihtimali vardır. Ancak hukuki yorum farklılığı ile açık araştırma eksikliği, maddi olguların göz ardı edilmesi ve ağır özensizlik aynı şey değildir.

Yargı bağımsızlığı, hâkimin hukuka uygun karar vermesini güvence altına alır. Yoksa yargısal faaliyette hiçbir mesleki denetim ve sorumluluğun bulunmadığı anlamına gelmez.

Hâkimlerin baskı ve tehdit altında tutulmasına karşı çıkmak ne kadar önemliyse, ciddi mesleki ihmal iddialarının bağımsız ve objektif biçimde incelenmesini istemek de o kadar önemlidir.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu açısından burada önemli bir sorumluluk bulunmaktadır.

Yargısal takdir alanına müdahale edilmeden, kararların hazırlanmasında ciddi mesleki özensizlik bulunup bulunmadığının usulüne uygun biçimde araştırılması gerekir. Çünkü hesap verebilirlikten uzaklaşan bir sistemde aynı hataların tekrarlanması kolaylaşır.

Yargıda özensiz kararların önlenmesi için neler yapılmalıdır?

Bu tür olayların tekrar yaşanmaması için yalnızca eleştiri yapmak yeterli değildir. Somut adımlar atılmalıdır.

Birincisi: Temel hak ve özgürlüklere ağır müdahale oluşturan el koyma, toplatma, yayın yasağı ve benzeri kararlar bakımından somut delil ve ayrıntılı gerekçe zorunluluğu titizlikle uygulanmalıdır.

İkincisi: Özellikle kitap, gazete ve diğer yayınlar hakkında verilecek kararlarda yayının tamamı, tarihi ve bağlamı incelenmeli; gerekli durumlarda uzman görüşüne başvurulmalıdır. Uzman değerlendirmesi hâkimin hukuki sorumluluğunun yerine geçmemelidir.

Üçüncüsü: Savcıların talep yazılarında yalnızca suç isnadı değil, suçun hangi somut delillerle desteklendiği ve istenen tedbirin neden gerekli olduğu açıkça gösterilmelidir.

Dördüncüsü: Sulh ceza hâkimliklerinin temel hakları sınırlayan kararlarına yönelik itiraz incelemelerinin etkinliği güçlendirilmelidir. İtirazın gerçekten bağımsız, gerekçeli ve somut delillere dayanan bir denetim sağlaması güvence altına alınmalıdır.

Beşincisi: Üst yargı mercilerince kaldırılan veya hak ihlaline yol açtığı tespit edilen kararlar, hâkimleri sonuçlarından dolayı cezalandırmak amacıyla değil; karar kalitesini artırmak ve tekrar eden mesleki eksiklikleri belirlemek amacıyla sistematik biçimde analiz edilmelidir.

Altıncısı: Hâkim ve savcıların meslek içi eğitimlerinde yalnızca mevzuat bilgisine değil; delil değerlendirme, gerekçeli karar yazımı, ifade özgürlüğü, ölçülülük ve Anayasa Mahkemesi içtihatlarının uygulanmasına ağırlık verilmelidir.

Yedincisi: Dosya başına düşen iş yükü azaltılmalı, yeterli yardımcı personel sağlanmalı ve hâkimlerin dosyaları gerektiği gibi inceleyebilecekleri çalışma koşulları oluşturulmalıdır. Kaliteli karar vermeyi sağlayacak imkânlar oluşturulmadan yalnızca karar sayısını artırmaya odaklanılmamalıdır.

Sekizincisi: Ağır ve açık mesleki ihmal iddiaları bakımından HSK denetim süreçleri etkili işletilmeli; ancak hâkimlerin hukuki kanaatleri nedeniyle baskıya uğramasına yol açabilecek uygulamalardan kesinlikle kaçınılmalıdır.

Dokuzuncusu: Sulh Ceza Hakimleri alanında tecrübeli ve mesleki kıdemi yüksek hakimlerden seçilmelidir.

Bir kitabın yasağı kaldırıldı, peki yargıya duyulan güven?

Seyyid Kutub'un yaklaşık 60 yıldır yayımlanan kitabı hakkında verilen ve sonradan kaldırılan toplatma kararı, üzerinde ciddiyetle durulması gereken ibretlik bir olaydır. Burada asıl mesele Seyyid Kutub veya Kitabın içeriğini beğenmek veya beğenmemek de değildir. Asıl mesele, yargı yetkisinin ne kadar dikkatli ve özenli kullanıldığıdır. Çünkü bugün bir kitap hakkında ortaya çıkan araştırma ve gerekçelendirme tartışması, yarın bir insanın özgürlüğünü veya bütün hayatını etkileyen bir karar bakımından da yaşanabilir.

Bir kişinin tutuklanması, bir mal varlığına el konulması, bir insanın mahkûm edilmesi ya da bir düşüncenin yayılmasının engellenmesi aynı temel sorumluluğu gerektirir: Karar verilmeden önce olay gerçekten araştırılmış ve deliller yeterince incelenmiş midir?

Hâkimler de insan oldukları için hata yapabilirler. Ancak hâkimlik makamının ağırlığı, hata yapma ihtimalini mümkün olduğunca azaltacak bir mesleki özen gerektirir.

Yargı bağımsızlığına sahip çıkmak, yargıdaki yanlışlıkları görmezden gelmek değildir. Tam tersine, güçlü ve saygın bir yargı için yanlış kararların nedenlerini açıkça tartışabilmek gerekir.

Hâkimin imzası bir kâğıdı karara dönüştürür. Fakat o karara adalet niteliğini kazandıran şey imza değil; delil, hukuk, vicdan ve gerekçedir.

Son sözümüzü de açıkça ifade edelim: Bir kitabı toplatmak için birkaç satırlık karar yeterli görülebilir. Ama o kararın toplumda yarattığı güvensizliği ortadan kaldırmak için bazen yıllar gerekir.

Yanlış kararın kaldırılması önemlidir. Ancak yanlış kararın neden verildiğinin sorgulanmaması, aynı yanlışın yeniden yapılmasına kapı aralayabilir.

Yargının itibarı, yanlışlarını tartışılmaz hâle getirerek değil, yanlışlardan ders çıkararak korunur. Çünkü adalet dağıtmakla görevli olanların, her şeyden önce kendi kararlarında adaletin gerektirdiği özeni göstermeleri gerekir.

Adaletin terazisini elinde tutanlar, önce o terazinin doğru tarttığından emin olmalıdır.

Ben kısa anlattım, siz uzun anlayın!