Türkiye'de bazı bürokratların makam aracı tercihleri, kamu yönetiminde tasarruf anlayışının ne kadar içselleştirildiğini sorgulatıyor. Özellikle Audi marka lüks otomobiller etrafında yaşanan tartışmalar, artık bir otomobil tercihinden çok daha fazlasını ifade ediyor. Mesele Audi'nin dört halkası değil, kamu kaynaklarıyla kurulan ilişkinin hangi ilkeler üzerine oturduğudur.
Kamu yönetiminde zaman zaman öyle görüntüler ortaya çıkıyor ki devletin büyüklüğü, sunduğu hizmetin kalitesiyle değil, yöneticisinin bindiği otomobilin markasıyla ölçülüyor sanırsınız.
Bazı bürokratlar için makam aracının yalnızca bir ulaşım aracı olmaktan çıktığı, adeta makamın ayrılmaz parçasına dönüştüğü izlenimi oluşuyor. Üstelik makam yükseldikçe aracın modeli, motor gücü, donanımı ve konforuna ilişkin beklentiler de yükseliyor.
Bu anlayışta sıradan bir hizmet aracı yeterli görülmüyor. Araç mutlaka gösterişli, konforlu ve prestijli olmalı. Tercihler arasında ise Audi markasının özel bir yeri olduğu görülüyor.
Sanki devletin itibarı, bürokratın bindiği otomobilin önündeki dört halkaya bağlıymış gibi bir anlayış ortaya çıkıyor. Oysa devletin itibarı otomobilin markasından değil, kurumlarının adaletinden, yöneticilerinin liyakatinden ve kamu kaynaklarının nasıl kullanıldığından doğar.
Audi tutkusu mu, makamın ihtişamını gösterme yarışına dönüyor
Özel bir kişinin kendi parasıyla bu otomobili satın alması kimseyi ilgilendirmez. Ancak aynı aracın kamu kaynaklarıyla edinilmesi veya kiralanması durumunda mesele tamamen değişir. Çünkü kamu yöneticisi kendi parasını değil, milletin parasını harcamaktadır.
Bir bürokratın görevi, makamına en uygun lüks otomobili seçmek değil, kamu hizmetinin en düşük makul maliyetle ve en yüksek verimlilikle yürütülmesini sağlamaktır.
Burada sorulması gereken soru basittir: Bir kamu yöneticisinin görevini yerine getirmesi için neden yüksek maliyetli bir Audi'ye ihtiyacı olsun?
Aynı hizmeti daha ekonomik bir araçla yerine getirmek mümkünse aradaki maliyet farkını kim, hangi gerekçeyle üstlenmektedir?
Üstelik lüks bir otomobilin maliyeti yalnızca satın alma bedelinden ibaret değildir. Sigorta, bakım, onarım, lastik, yedek parça, yakıt ve gerektiğinde şoför giderleri de kamu bütçesine yük getirmektedir.
İşin daha düşündürücü tarafı, kimi yöneticilerin makam araçlarını kendi statülerinin bir uzantısı gibi görmeleridir.
Makam aracı bir hizmet vasıtası olmaktan çıkıp kişisel prestij sembolüne dönüşürse kamu yönetiminde öncelikler de değişmeye başlar.
Bazı kurumlarda küçük ihtiyaçların karşılanması bile bütçe imkânları gerekçe gösterilerek ertelenebiliyor
Türkiye'de yıllardır kamu harcamalarında tasarruf yapılması gerektiği anlatılıyor. Kamu çalışanlarından harcamalara dikkat etmeleri, kurumların gereksiz giderlerden kaçınmaları isteniyor.
Öyle ki bazı kurumlarda küçük ihtiyaçların karşılanması bile bütçe imkânları gerekçe gösterilerek ertelenebiliyor.
Bir kamu kurumunda personelin kullanacağı bilgisayarın yenilenmesi kaynak yetersizliğine takılabiliyor. Başka bir kurumda hizmet binasının bakım ve onarımı ertelenebiliyor. Kimi zaman kamu hizmetinin doğrudan ihtiyaç duyduğu araç gerecin temini güçleşebiliyor. Ancak aynı tasarruf anlayışının makam araçları söz konusu olduğunda yeterince güçlü biçimde uygulanmadığı örnekler kamuoyunun tepkisini çekiyor.
Personelin ihtiyacına gelince bütçe disiplini, makamın konforuna gelince temsil gideri anlayışı kabul edilemez.
Tasarrufun gerçek anlamı, önce yöneticinin kendi harcamalarını sorgulamasıdır.
Bir kurumun başındaki kişi tasarruf yapılması gerektiğini çalışanlarına anlatırken kendisi gereğinden pahalı bir makam aracında seyahat ediyorsa verdiği mesaj inandırıcılığını kaybeder. Çünkü kamu yönetiminde örnek olmak, genelge yayımlamaktan daha etkilidir.
Audi tartışmaları artık münferit bir mesele değil
Türkiye'de Audi marka makam araçları zaman zaman önemli tartışmalara neden oldu.
Çorum Belediyesindeki Audi A6 makam aracı değişimi üzerindeki tartışmalar hala tazeliğini korumaktadır. Belediye yönetimi önceki aracın yüksek kilometreye ulaştığını ve arızalandığını belirterek araç değişimini savundu. Buna karşılık yeni aracın tercih edilme nedenleri ve maliyeti konusunda eleştiriler yöneltildi.
Elbette bir aracın yenilenmesi tek başına usulsüzlük anlamına gelmez. Mevcut aracın ekonomik ömrünü tamamlaması, güvenlik ihtiyacı veya bakım maliyetleri araç değişimini haklı kılabilir. Ancak aracın değiştirilmesinin gerekli olması, mutlaka lüks bir otomobil seçilmesini gerekli kılmaz.
İşte kamu yönetiminde tartışılması gereken temel nokta budur.
Bir makam aracının Audi olması başlı başına hukuka aykırılık değildir. Fakat ilgili mevzuatın izin verdiği istisnalar, bürokratlara sınırsız bir lüks tercih hakkı da vermez.
Tasarruf genelgeleri tasarruf kültürünün gerisinde kalabiliyor
17 Mayıs 2024 tarihli ve 2024/7 sayılı Cumhurbaşkanlığı Tasarruf Tedbirleri Genelgesi, kamu taşıtlarının edinilmesi ve kullanılmasına ilişkin önemli sınırlamalar getirmiştir.
Genelgede, belirlenen istisnalar dışında üç yıl süreyle yeni taşıt edinilmemesi, yabancı menşeli araç kullanımının sınırlandırılması ve hizmet araçlarında düşük maliyetli, standart donanımlı seçeneklerin tercih edilmesi öngörülmüştür.
237 sayılı Taşıt Kanunu da makam ve hizmet taşıtlarının kullanımına ilişkin hukuki çerçeveyi belirlemektedir. Ancak burada asıl sorun mevzuatın varlığından ziyade, mevzuatın ne ölçüde uygulandığıdır.
Bir tarafta tasarruf genelgeleri, diğer tarafta lüks makam araçlarına yönelik talepler varsa ortada ciddi bir yönetim anlayışı sorunu bulunmaktadır.
İstisnaların hangi gerekçelerle uygulandığı, hangi araçların hangi bedelle edinildiği ve araçların kimler tarafından kullanıldığı açıkça denetlenebilmelidir.
Kamu harcamalarında sadece hukuka uygunluk yeterli değildir. Aynı zamanda ihtiyaç, ölçülülük, ekonomiklik ve verimlilik aranmalıdır.
Bir harcamanın yapılabiliyor olması, yapılmasının doğru olduğu anlamına gelmez.
Makam aracı, makam sahibinin mülkü değildir
Kamu yönetiminde en tehlikeli zihniyetlerden biri, kamuya ait imkânların zamanla kişisel hak gibi algılanmasıdır.
Makam odası, makam aracı, lojman ve diğer imkânlar birer kamu hizmeti unsurudur. Bunlar kişiye değil, görevin gerektirdiği hizmete tahsis edilir.
Bürokrat makamından ayrıldığında makam aracının da hayatından çıkması gerekir. Çünkü makamlar geçicidir, kamu kaynakları milletindir.
Bir yöneticinin değeri, görev yaptığı süre boyunca kullandığı otomobilin markasıyla değil, görevden ayrıldığında arkasında bıraktığı hizmetlerle ölçülmelidir.
Daha da önemlisi, devletin saygınlığı vatandaşla kamu görevlisi arasındaki gösteriş farkından beslenmez.
Devletin yöneticileri halkın üzerinde değil, halkın hizmetindedir.
Neler yapılmalıdır?
Kamu yönetiminde makam aracı tartışmalarını sona erdirmek için artık genel temenniler yerine somut düzenlemelere ihtiyaç bulunmaktadır.
1. Makam aracı tahsisleri yeniden gözden geçirilmelidir. Kanunen makam aracı tahsis edilmesi gereken görevler açık ve sınırlı tutulmalı, diğer hizmetler için ortak araç havuzları kullanılmalıdır.
2. Araçların gerçek maliyeti kamuoyuna açıklanmalıdır. Satın alma veya kiralama bedellerinin yanı sıra bakım, sigorta, yakıt, şoför ve diğer işletme giderleri de yıllık olarak yayımlanmalıdır.
3. Lüks araç tercihlerine sıkı sınırlamalar getirilmelidir. Güvenlik ve zorunlu temsil ihtiyaçları gibi objektif gerekçeler dışında üst segment araç edinimine izin verilmemelidir. Marka değil, hizmetin gerektirdiği teknik özellikler belirleyici olmalıdır.
4. Yerli üretim ve ekonomik araçlar öncelik kazanmalıdır. Mevzuatın izin verdiği alımlarda yerli katkı, güvenlik, toplam kullanım maliyeti ve enerji verimliliği birlikte değerlendirilmelidir.
5. Sayıştay denetimlerinde makam araçlarına özel önem verilmelidir. Gereksiz araç tahsisleri, kamu hizmeti dışında kullanımlar, ihtiyaç analizleri ve mevzuata aykırı edinimler incelenmelidir. Kamu zararına yol açan işlemler bakımından yasal sorumluluk mekanizmaları işletilmelidir.
6. Kamu yöneticileri örnek olmalıdır. Gerçek tasarruf kültürü, tasarrufu yalnızca çalışanlardan beklemekle değil, yöneticilerin kendi ayrıcalıklarını sınırlandırmalarıyla oluşur.
Devletin itibarı dört halkaya sığmaz!
Devletin büyüklüğü makam araçlarının uzunluğuyla, motor hacmiyle veya markasıyla ölçülmez. İyi bir kamu yöneticisinin arkasında lüks bir otomobil değil, güçlü bir hizmet anlayışı bulunmalıdır.
Vatandaşın fedakârlık yapmasının beklendiği, kamu hizmetlerine ayrılacak her kuruşun önem taşıdığı bir ortamda, gereksiz makam aracı harcamaları yalnızca mali değil, aynı zamanda ahlaki bir sorundur.
Tasarruf yalnızca vatandaşa, gösteriş yalnızca bürokrata düşüyorsa orada adil bir kamu harcama anlayışından söz edilemez.
Audi'nin dört halkası otomotiv dünyasında kaliteyi temsil edebilir. Ancak kamu yönetiminde asıl korunması gereken dört değer vardır: 1- Liyakat,
2- Dürüstlük,
3- Tasarruf,
4- Hesap verebilirlik.
Bu dört değeri koruyamayan bir bürokratın kullandığı aracın dört halkalı olması kamu yönetimine hiçbir değer katmaz.
Unutulmamalıdır ki devlet, bürokratına Audi alabilecek kadar zengin olabilir. Ancak milletin parasını gereksiz yere harcayacak kadar sorumsuz olamaz. Çünkü makam aracının direksiyonunda bürokrat otursa da faturanın altında milletin imzası vardır.