Hâkimleri eleştirmek yargıyı yıpratmak mıdır, yoksa yargıdaki yanlışları görmezden gelmek mi adalete daha büyük zarar verir?
Son günlerde sosyal medyada bir avukatın hâkimlere yönelik ağır eleştirileri, eski HSK Başkanvekili Mehmet Yılmaz'ın bu eleştirilere verdiği cevap ve Ağır Ceza Hâkimi Nuh Hüseyin Köse'nin değerlendirmeleri, yargı sistemimizin uzun süredir tartışılmayı bekleyen sorunlarını yeniden gündeme taşıdı.
Aslında tartışmanın merkezinde bir hâkimin duruşmaya önceden hazırlanmış kararla girip girmediğinden çok daha önemli bir mesele bulunmaktadır:
Mahkemelerde savunmalar gerçekten dinleniyor mu? Deliller gerektiği gibi değerlendiriliyor mu? Hâkimler kararlarını verirken bütün iddia ve itirazları dikkate alıyor mu? En önemlisi de vatandaş, mahkemeden yalnızca bir karar mı alıyor, yoksa adaletin gerçekleştiğine de inanıyor mu?
Bu soruların cevapları, yargının geleceği bakımından hayati önem taşımaktadır.
1. Bir dakikada verilen karar, saatlerce yapılan savunma
Avukat İlker Atamer'in eleştirisinin çıkış noktası oldukça çarpıcıdır.
Bir ceza davasında avukat esas hakkında savunmasını yapıyor. Mahkeme kısa bir ara veriyor. Yaklaşık bir dakika sonra duruşma yeniden başladığında iki sayfalık kararın hazır olduğu görülüyor.
Avukat, bu durumdan hareketle kararın savunma dinlenmeden önce hazırlandığını ve yapılan savunmanın hiçbir etkisinin bulunmadığını ileri sürüyor.
Bu iddianın doğruluğu, ilgili dosya ve duruşma tutanağı incelenmeden kesin olarak belirlenemez. Bir hâkimin dosyasını önceden incelemesi, hukuki değerlendirmeler yapması ve muhtemel karar gerekçeleri üzerinde çalışması tek başına hukuka aykırılık oluşturmaz. Ancak asıl sorgulanması gereken nokta farklıdır.
Hâkim, duruşmada yapılan savunmayı dikkate alarak kanaatini değiştirmeye açık mıdır, yoksa savunma yalnızca tamamlanması gereken şekli bir işlem olarak mı görülmektedir?
Bir hâkim duruşmaya hazırlanmış olabilir. Hatta ön değerlendirmesi de bulunabilir. Fakat henüz yapılmamış bir savunmanın sonucunu peşinen kesinleştiremez. Çünkü savunma hakkı, yalnızca konuşma hakkından ibaret değildir. Savunmanın dikkate alınmasını ve sonuca etkili itirazların değerlendirilmesini de gerektirir.
Düşünün ki bir avukat, dosyada gözden kaçmış önemli bir belgeyi ortaya koyuyor. Bir tanığın önceki ifadeleriyle duruşmadaki beyanları arasındaki çelişkiyi gösteriyor. Bilirkişi raporunun suçlamayı desteklemediğini açıklıyor.
Bütün bunlara rağmen karar, sanki hiçbir savunma yapılmamış gibi önceden hazırlanmış haliyle açıklanıyorsa ortada ciddi bir sorun vardır.
Savunmayı dinlemek başka, savunmayı değerlendirmek başka şeydir. Adalet ise ikincisini gerektirir.
2. Yargının içinden gelen eleştiriler daha fazla dikkate alınmalıdır
Tartışmada en dikkat çekici değerlendirmelerden biri Ağır Ceza Hâkimi Nuh Hüseyin Köse'ye aittir.
Köse, yargıya güveni azaltan bazı uygulamalara dikkat çekerek müdafiin sorguya alınmaması, duruşma tutanaklarının verilmemesi, avukatların gereksiz görülmesi, özensiz hükümler kurulması ve tutuklama ile konutu terk etmeme tedbirlerinin ölçüsüz uygulanması gibi sorunları gündeme getirmektedir.
Bunlar hafife alınabilecek eleştiriler değildir.
Üstelik bu değerlendirmelerin bir hâkim tarafından yapılması, meselenin yalnızca avukatlarla hâkimler arasındaki mesleki bir tartışmadan ibaret olmadığını göstermektedir.
Elbette her iddianın somut olay bakımından ayrıca araştırılması gerekir. Ancak şikâyet konusu uygulamaları tartışmak yerine eleştirilerin yargının itibarını zedelediğini söylemek, sorunların çözümüne katkı sağlamaz.
Yargı mensuplarının önemli bir bölümü büyük fedakârlıklarla görev yapmaktadır. Ağır iş yükü altında, zor şartlarda ve büyük bir sorumluluk duygusuyla çalışan binlerce hâkim ve savcı bulunmaktadır.
İşte tam da bu nedenle mesleğinin hakkını veren yargı mensuplarını, görevini özensiz yapanların oluşturduğu olumsuz algıdan korumak gerekir.
İşini iyi yapan hâkimleri korumanın yolu, yanlış yapanların hatalarını görmezden gelmek değil, mesleki standartları herkese eşit biçimde uygulamaktır.
3. Hâkimin saygınlığını makamı değil, kararının hukuki niteliği güçlendirir
Eski HSK Başkanvekili Mehmet Yılmaz, tartışmaya ilişkin değerlendirmesinde hâkimlere yönelik aşağılayıcı ifadelerin kabul edilemeyeceğini belirtiyor.
Bu görüşe katılmamak mümkün değildir.
Bir hâkimin kararını eleştirmek, hukuki bilgisini sorgulamak veya usule aykırılıkları ortaya koymak başka; bütün bir meslek grubunu zekâ, eğitim veya kişilik üzerinden aşağılamak başka şeydir.
Somut delil olmadan hâkimlerin torpille mesleğe alındığını veya sahte diplomalarla görev yaptığını ileri sürmek, haklı eleştirilerin inandırıcılığını da zayıflatır.
Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır.
Bir eleştirinin üslubunun yanlış olması, eleştirinin konusu olan sorunun bulunmadığını göstermez.
Hâkimlere hakaret edilmesine karşı çıkmak gerekir. Fakat bu karşı çıkış, dile getirilen somut yargılama sorunlarının üzerini örtmemelidir.
Bir mahkeme kararının saygınlığı yalnızca onu veren hâkimin unvanından kaynaklanmaz. O kararın delillere dayanması, hukuka uygun olması, çelişkileri gidermesi ve gerekçesiyle tarafları tatmin edebilmesi gerekir.
Vatandaş, hakkında verilen kararın nedenini anlayamıyorsa, sunduğu delillerin neden reddedildiğini göremiyorsa, önemli itirazlarının niçin kabul edilmediğini öğrenemiyorsa yargıya duyduğu güvenin zedelenmesi kaçınılmazdır.
Unutulmamalıdır ki hâkimlik makamı saygıyı hak eder; o makamda verilen kararlar ise hukuki denetime tabidir.
4. Gerekçesiz veya yetersiz gerekçeli karar, adaletin en önemli sorunlarından biridir
Anayasa'nın 141. maddesi mahkeme kararlarının gerekçeli yazılmasını zorunlu kılmıştır.
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 217. maddesine göre hâkim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir.
CMK'nin 230. maddesi ise hükmün gerekçesinde delillerin tartışılmasını, değerlendirilmesini ve kabul veya reddedilen delillerin gösterilmesini öngörmektedir.
Buna rağmen uygulamada özellikle şu soruların üzerinde durulmalıdır:
Bir hâkim neden bazı tanık beyanlarını esas alırken bunlarla çelişen diğer beyanları reddetmektedir?
Sanığın lehine olan bilirkişi raporu neden hükmün gerekçesinde değerlendirilmemektedir?
Savunmanın sunduğu önemli belgeler niçin tartışılmadan geçilmektedir?
Bir mahkeme önceki kararında benimsediği maddi olayı, sonraki kararında farklı değerlendiriyorsa bu değişikliğin gerekçesi açıklanmakta mıdır?
Bu sorular yalnızca teknik hukuk meseleleri değildir. Doğrudan doğruya vatandaşın adil yargılanma hakkıyla ilgilidir.
Örneğin bir ceza dosyasında birbirini açıkça doğrulamayan iki tanık beyanı bulunduğunu düşünelim. Mahkeme bunlardan birini hükme esas alırken diğerini neden güvenilir bulmadığını açıklamıyorsa kararın denetlenmesi güçleşir.
Benzer şekilde mahkemenin bizzat aldırdığı bir bilirkişi raporu hüküm açısından önemli olmasına rağmen gerekçede hiç tartışılmıyorsa, tarafların adaletin gerçekleştiğine inanması zorlaşacaktır.
Hâkimin vicdani kanaati, delilleri tartışmadan karar verme serbestisi değildir. Vicdani kanaat, hukuka uygun delillerin akılcı biçimde değerlendirilmesiyle oluşmalıdır.
5. HSK disiplin verilerinin anlattıkları
Adalet Bakanı ve HSK Başkanı Akın Gürlek'in paylaştığı verilere göre 2025 yılında HSK İkinci Dairesi tarafından 852 disiplin dosyası sonuçlandırılmış ve 524 disiplin cezası kararı verilmiştir.
Bu veriler üzerinde ciddi biçimde durulmalıdır.
Elbette disiplin cezalarının sayısından hareketle bütün hâkim ve savcılar hakkında olumsuz bir sonuca varılması mümkün değildir. Ayrıca her disiplin cezasının niteliği ve ağırlığı aynı değildir.
Ancak yüzlerce disiplin yaptırımının varlığı, yargı teşkilatında mesleki denetim ve etik standartların ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.
Asıl cevaplanması gereken sorular şunlardır:
Disiplin cezaları hangi fiiller nedeniyle verilmiştir?
Bu fiiller arasında savunma hakkının ihlali, özensiz karar verme, dosyaları gerektiği gibi incelememe veya mesleki davranış kurallarına aykırılık ne ölçüde bulunmaktadır?
Şikâyetlerin ne kadarı ön inceleme aşamasında sonuçlandırılmaktadır?
Disiplin yaptırımı uygulanan davranışların tekrarını önlemek amacıyla hangi tedbirler alınmaktadır?
Yargı sisteminin kalitesini yalnızca sonuçlandırılan dosya sayısıyla ölçmek mümkün değildir.
Asıl başarı, disiplin cezası vermek kadar, disiplin cezasına neden olan davranışların tekrarını önleyebilmektir.
6. Yargıda iş yükü, hataların mazereti olamaz
Yargının karşı karşıya bulunduğu ağır iş yükü de göz ardı edilmemelidir.
Bir hâkimin önünde yüzlerce dosyanın bulunması, her dosyaya yeterli zaman ayrılmasını zorlaştırmaktadır. Sürekli artan iş yükü, duruşmaların yoğunluğu ve kararların zamanında yazılması baskısı, yargı mensuplarını zorlamaktadır. Ancak bir hâkimin çok sayıda dosyaya bakması, delilleri eksik değerlendirmesini veya savunmayı şekli bir işlem olarak görmesini haklı kılmaz. Çünkü ceza dosyasındaki her evrakın arkasında bir insan bulunmaktadır.
Bir dosyada kişinin özgürlüğü, diğerinde itibarı, bir başkasında ailesi veya ekonomik geleceği söz konusudur.
Mahkeme açısından sıradan bir dosya numarası olan uyuşmazlık, o dosyanın tarafları için hayatlarının en önemli meselesi olabilir.
Bu nedenle yargının hızlandırılması hedefi, adil yargılanma hakkını zayıflatacak biçimde uygulanmamalıdır.
Geç verilen adalet sorunludur; ancak hızlı verilmiş hukuka aykırı karar da adalet değildir.
7. Çözüm için yapılması gerekenler
Sorunların yalnızca teşhis edilmesi yeterli değildir. Adalet Bakanlığı, HSK, yüksek mahkemeler, barolar ve hukuk fakültelerinin birlikte ele alması gereken kapsamlı bir iyileştirme programına ihtiyaç bulunmaktadır.
Birincisi: Hâkim ve savcıların mesleğe kabulünde liyakat güçlendirilmelidir.
Hukuk fakültelerinin eğitim kalitesi, akademik yeterlilik, mesleki sınavlar ve mülakat süreçleri birlikte değerlendirilmelidir. Mülakatların objektif, denetlenebilir ve mümkün olduğunca şeffaf kriterlere dayanması sağlanmalıdır. Eğitim belgelerinin doğruluğu etkin biçimde kontrol edilmelidir.
İkincisi: HSK şikâyet mekanizması daha şeffaf ve etkili hale getirilmelidir.
Şikâyetlerin hangi gerekçelerle işleme alındığı veya reddedildiği açıklanmalı, başvuruculara somut ve denetlenebilir gerekçeler sunulmalıdır. HSK, kişisel verileri ve soruşturmanın gizliliğini koruyarak disiplin istatistiklerini fiil türlerine göre düzenli biçimde yayımlamalıdır.
Üçüncüsü: Kararların gerekçe kalitesi ölçülmelidir.
Hâkimlerin mesleki değerlendirmesinde yalnızca sonuçlandırdıkları dosya sayısı değil, kararlarının hukuki niteliği, delilleri değerlendirme biçimi ve sonuca etkili itirazları karşılayıp karşılamadıkları da dikkate alınmalıdır.
Dördüncüsü: Savunma hakkının şeklen değil, fiilen kullanılmasına önem verilmelidir.
Özellikle ceza yargılamalarında savunmanın sonuca etkili iddialarının kararlarda değerlendirilmesi sağlanmalı; lehe ve aleyhe deliller gerekçede tartışılmalıdır.
Beşincisi: Duruşma süreçlerinin denetlenebilirliği artırılmalıdır.
Duruşma tutanaklarının zamanında erişilebilir olması sağlanmalı, hukuki güvenceler ve kişisel veri koruması gözetilerek sesli ve görüntülü kayıt uygulamalarının kapsamı değerlendirilmelidir. UYAP üzerinden karar taslaklarının hazırlanma ve değiştirilme süreçlerine ilişkin güvenli denetim izleri oluşturulması da incelenmelidir. Ancak yalnızca taslağın hazırlanma tarihi, tek başına usulsüzlük karinesi sayılmamalıdır.
Altıncısı: Ölçüsüz koruma tedbirlerine karşı daha etkili denetim sağlanmalıdır.
Tutuklama ve konutu terk etmeme gibi ağır tedbirlerin gerekçeleri somut olgulara dayanmalı, daha hafif tedbirlerin neden yeterli görülmediği gerektiğinde açıkça ortaya konulmalıdır.
Yedincisi: Hatalı kararlarla disiplin sorumluluğu arasındaki ayrım korunmalıdır.
Her bozulan karar, hâkimin disiplin suçu işlediği anlamına gelmez. Yargısal bağımsızlık korunmalıdır. Ancak açık mesleki ihmal, kasıtlı hukuka aykırılık veya ciddi etik ihlal iddiaları da yalnızca yargı bağımsızlığı gerekçesiyle inceleme dışında bırakılmamalıdır.
Sekizincisi: İş yükü ile yargısal kalite arasında makul bir denge kurulmalıdır.
Mahkemelerin dosya yüküne uygun kadro ve uzman personel planlaması yapılmalı; hâkimlerin her dosyaya yeterli zaman ayırabileceği bir çalışma düzeni oluşturulmalıdır.
Dokuzuncusu: Meslek içi eğitim, somut yargılama hataları üzerinden geliştirilmelidir.
Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında tespit edilen hak ihlalleri; savunma hakkı, delil değerlendirmesi, gerekçeli karar ve tarafsızlık ilkeleri çerçevesinde uygulamalı eğitimlere dönüştürülmelidir.
Adalete en büyük zarar, yanlışların normalleşmesidir
Yargıya yönelik her eleştiri karşısında refleks olarak savunmaya geçmek de bütün hâkim ve savcıları aynı değerlendirmeye tabi tutmak da doğru değildir.
Bir avukatın ağır ifadeler kullanması eleştirilebilir. Bir hâkimin meslektaşlarını savunması anlaşılabilir. Ancak tartışmanın kişisel kırgınlıklar ve mesleki dayanışma üzerinden yürütülmesi, esas sorunların gözden kaçırılmasına neden olmamalıdır.
Unutulmamalıdır ki yargının saygınlığı, eleştirilemez olmasından değil, eleştiriler karşısında hukukun gereğini yerine getirebilmesinden kaynaklanır.
Hâkimlerin bağımsızlığı kadar hesap verebilirliği, mesleki güvenceleri kadar mesleki sorumlulukları da önemlidir.
Adalet hizmetinde görev yapan herkesin ortak hedefi, vatandaşın mahkemeye girdiğinde gerçekten dinlendiğine, delillerinin değerlendirildiğine ve hakkında verilen kararın hukuk kuralları çerçevesinde oluşturulduğuna inanmasını sağlamak olmalıdır. Çünkü vatandaşın yargıya güveni, mahkeme binalarının ihtişamıyla, kürsülerin yüksekliğiyle veya unvanların ağırlığıyla oluşmaz.
O güven, bir hâkimin dosyayı titizlikle incelemesiyle, savunmayı sabırla dinlemesiyle, delilleri tarafsızca değerlendirmesiyle ve kararını hukuken açıklayabilmesiyle oluşur.
Yargıyı yıpratan, yanlışları dile getirenlerin varlığı değil, yanlışların bilinmesine rağmen düzeltilmemesidir.
Adaletin en büyük güvencesi, hatasız hâkimlerin varlığı değil; hataların gizlenmediği, hukuka aykırılıkların giderildiği ve herkesin hukuk önünde hesap verebildiği bir yargı düzenidir.
Son olarak adaletin saygınlığını korumak istiyorsak önce adaletin gereğini eksiksiz yerine getirmeliyiz. Çünkü yargıya duyulan güven, eleştirileri susturarak değil, eleştiriye neden olan yanlışları ortadan kaldırarak kazanılır.