Sosyal güvenlik sistemimizde öyle düzenlemeler var ki kanuna uygun olan her uygulamanın adil olduğunu söylemek mümkün değil. Üstelik bazı düzenlemeler, korumak istediği toplumsal değerlerin tam tersini teşvik edebiliyor. Ölüm aylığı uygulaması bunun en çarpıcı örneklerinden biridir.
Düşünün ki eşini kaybetmiş bir kişi, hayatını başka biriyle birleştirip resmî nikâh yaptığında ölüm aylığını kaybediyor. Aynı kişi resmî nikâh olmaksızın başka biriyle birlikte yaşadığında ise aylığını almaya devam edebiliyor.
Yani aynı ekonomik ve sosyal koşullarda resmî evlilik aylığın kesilmesine yol açarken nikâhsız birliktelik aynı sonucu doğurmuyor.
Peki, devlet resmî evliliği teşvik etmesi gerekirken farkında olmadan nikâhsız yaşamayı ekonomik bakımdan avantajlı hâle mi getiriyor? Asıl üzerinde düşünülmesi gereken mesele budur.
5510 sayılı Kanun'daki dikkat çekici farklılık
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 56'ncı maddesine göre, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı tespit edilen hak sahiplerinin gelir ve aylıkları kesiliyor. Üstelik daha önce ödenmiş tutarlar da Kanun'un 96'ncı maddesi çerçevesinde geri alınıyor.
Buna karşılık boşandığı eşinden başka biriyle resmî nikâh olmadan birlikte yaşayan kişinin aylığı, sırf bu birliktelik nedeniyle kesilmiyor.
Benzer şekilde ölüm aylığı almakta olan dul eş, yeniden evlendiğinde bu hakkını kaybederken resmî nikâh olmaksızın başka biriyle yaşadığında aylığını almaya devam edebiliyor.
Elbette burada amaç insanların özel hayatını sorgulamak veya yaşam tercihlerini yargılamak değildir. Devletin görevi insanların özel hayatını denetlemek değil, sosyal güvenlik sisteminin adil ve tutarlı işlemesini sağlamaktır. Ancak kanunların insan davranışları üzerindeki ekonomik etkileri de görmezden gelinemez.
Kız çocuğu varlıklı olsa da aylık alabilirken ihtiyaç sahibi erkek çocuk neden alamıyor?
Sistemdeki ikinci tartışma konusu, kız ve erkek çocukları arasındaki hak sahipliği farklılığıdır.
5510 sayılı Kanun'un 34'üncü maddesi uyarınca, belirli sigortalılık ve aylık almama şartlarını taşıyan kız çocukları, evli olmamaları veya boşanmış ya da dul kalmaları hâlinde herhangi bir yaş sınırı olmaksızın ölüm aylığı alabiliyor.
Erkek çocukları için ise öğrenim durumuna bağlı yaş sınırları bulunuyor. Malul çocuklara ilişkin özel hükümler saklıdır.
Bu farklılık geçmişte kadınların ekonomik ve sosyal koşulları dikkate alınarak oluşturulmuş olabilir. Ancak günümüzün toplumsal ve ekonomik şartlarında yeniden değerlendirilmesi gereken yönleri bulunmaktadır.
Örneğin, önemli miktarda serveti bulunan ancak kendi sigortalılığından gelir veya aylık almayan ve çalışma şartları bakımından hak sahibi olabilen bir kız çocuğu ölüm aylığından yararlanabilirken, ağır ekonomik sıkıntı yaşayan yetişkin bir erkek çocuk yaş sınırını geçtiği için bu haktan yararlanamayabilir.
Bu durum şu soruyu gündeme getiriyor: Sosyal güvenliğin amacı yalnızca kişilerin medeni durumuna ve cinsiyetine göre hak belirlemek mi, yoksa sosyal risklere karşı etkili koruma sağlamak mı olmalıdır?
Elbette ölüm aylığının primli sosyal sigorta sisteminden kaynaklanan bir hak olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle bütün aylıkların yalnızca gelir testine bağlanması da doğru bir çözüm olmayabilir. Ancak mevcut farklılıkların hakkaniyet, toplumsal değişim ve kadın-erkek eşitliği bakımından yeniden ele alınmasına ihtiyaç vardır.
Anayasa Mahkemesi düzenlemeyi hukuka uygun buldu; peki sorun çözüldü mü?
Anayasa Mahkemesi, 26 Mart 2026 tarihli ve E.2025/210 ve K.2026/70 sayılı kararıyla, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşayan hak sahiplerinin gelir ve aylıklarının kesilmesini öngören düzenlemenin Anayasa'ya aykırı olmadığına karar verdi.
Mahkeme, düzenlemenin hakkın kötüye kullanılmasını önleme ve sınırlı sosyal güvenlik kaynaklarının verimli kullanılmasını sağlama amacına dikkat çekti. Ancak bir düzenlemenin Anayasa'ya uygun bulunması, o düzenlemenin sosyal politika açısından geliştirilemeyeceği anlamına gelmez.
Burada esas sorun, fiilî birlikteliğin nasıl tespit edileceği ve uygulamanın hangi sınırlar içerisinde yürütüleceğidir.
Boşanmış bir kişinin eski eşini hastalandığı için ziyaret etmesi, ortak çocuklarının ihtiyaçları nedeniyle aynı evde bulunması veya geçici olarak destek vermesi tek başına fiilen birlikte yaşadıklarını göstermez.
Nitekim Yargıtay içtihatlarında da geçici temaslarla evlilik birliğinin fiilen sürdürülmesi arasında ayrım yapılmasının gerekliliği vurgulanmaktadır.
Elbette denetim, vatandaşın özel hayatına yönelik ölçüsüz bir müdahaleye dönüşmemelidir.
Çözüm önerilerimiz
Bu sorunları yalnızca eleştirmek yerine uygulanabilir öneriler geliştirmek gerekiyor.
1. Ölüm aylığı sistemi bütüncül biçimde gözden geçirilmelidir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile SGK, medeni durumun aylığa etkisini, hak sahipliğindeki farklılıkları ve düzenlemelerin evlilik kararları üzerindeki olası ekonomik sonuçlarını birlikte değerlendirmelidir.
2. Kız ve erkek çocukları arasındaki hak sahipliği farklılıkları yeniden ele alınmalıdır. Mevcut haklar ve hukuki güvenlik korunarak, yaş, ekonomik bağımlılık, çalışma gücü ve gerçek sosyal güvenlik ihtiyacını dikkate alan, kadın-erkek eşitliğine daha uygun bir model hazırlanmalıdır. Özellikle gelir testi merkeze alınmalıdır.
3. İhtiyaç sahibi yetişkin çocuklar için tamamlayıcı destek mekanizması kurulmalıdır. Ölüm aylığının sigorta niteliğini ortadan kaldırmadan, mevcut şartlar nedeniyle aylık alamayan ancak ekonomik açıdan korunmaya ihtiyaç duyan kişiler için gelir durumuna dayalı ayrı bir sosyal destek modeli geliştirilebilir.
4. Fiilen birlikte yaşamanın tespitinde açık ve nesnel ölçütler uygulanmalıdır. SGK denetimlerinde yalnızca ihbarlara veya soyut şüphelere dayanılmamalı; somut, hukuka uygun ve denetlenebilir deliller esas alınmalıdır. Geçici ziyaretler, çocuklarla kişisel ilişki kurulması ve bakım amacıyla bir araya gelinmesi gibi durumlar titizlikle değerlendirilmelidir.
5. Resmî evliliği ekonomik bakımdan dezavantajlı hâle getiren etkiler araştırılmalıdır. Ölüm aylığının yeniden evlenme nedeniyle kesilmesinin toplumsal sonuçları incelenmeli; sosyal sigorta dengeleri ve mali sürdürülebilirlik gözetilerek alternatif modeller değerlendirilmelidir.
6. Yersiz ödemelerin geri alınmasında hukuki güvence güçlendirilmelidir. Hak sahiplerine açık gerekçeli karar bildirilmeli, delillere erişim ve etkili itiraz imkânı sağlanmalıdır. İdari hatalardan kaynaklanan durumlarla hak sahiplerinin kusurlu davranışları birbirinden ayrılmalıdır.
7. Düzenleme yapılmadan önce mali ve sosyal etki analizi hazırlanmalıdır. Kaç kişinin hangi koşullarda ölüm aylığı aldığı, hangi nedenlerle aylıklarının kesildiği ve önerilen değişikliklerin SGK bütçesine olası etkileri açıklanmalıdır.
Kanun yalnızca uygulanmamalı, adalet de üretmelidir
Sosyal güvenlik sistemi, insanların medeni durumları üzerinden birbirleriyle yarıştığı veya hukuki statülerini ekonomik kazanç sağlamak amacıyla değiştirmeyi düşündüğü bir yapıya dönüşmemelidir.
Bir tarafta resmî evlilik nedeniyle sona eren aylıklar, diğer tarafta resmî nikâh olmaksızın sürdürülen birlikteliklerde devam eden ödemeler bulunuyorsa, bu farklılığın sosyal politika bakımından gerekçesi toplumla açık biçimde paylaşılmalıdır.
Aynı şekilde hak sahipliğinde kadın ve erkek çocukları arasında bulunan farklılıkların da günümüz koşullarında yeniden değerlendirilmesi gerekir.
Burada amaç kazanılmış hakları ortadan kaldırmak, sosyal güvenceleri zayıflatmak veya kişilerin özel hayatlarına müdahale etmek değildir.
Amaç, sosyal güvenliğin daha adil, daha tutarlı ve daha sürdürülebilir hâle getirilmesidir.
Unutulmamalıdır ki sosyal güvenlik mevzuatında yapılacak düzenlemeler yalnızca SGK bütçesini değil, insanların aile hayatını, çalışma tercihlerini ve geleceğe ilişkin kararlarını da etkiler.
Devletin görevi insanları aylıklarını kaybetmemek için evlilikten uzak durmaya yöneltebilecek ekonomik çelişkileri gidermek, sosyal güvenlik hakkını korurken adaleti de sağlamaktır. Çünkü iyi bir sosyal güvenlik sistemi yalnızca kimin aylık alacağını değil, kimin neden korunması gerektiğini de doğru belirleyen sistemdir.