Bürokraside makam sahibiyseniz etrafınız kalabalıktır. Her sözünüz alkışlanır, her kararınız isabetli bulunur, her davranışınız bir yöneticilik örneği olarak gösterilir. Ancak bir gün koltuğunuzu kaybetmeye görün! Dün kapınızda bekleyenler bugün arkanızdan konuşmaya, dün sizi övgülere boğanlar bugün günahlarınızı tek tek sıralamaya başlar. Üstelik en ağır eleştiriler de çoğu zaman sizi en fazla övenlerden gelir.
Kamu yönetiminde sıkça karşılaşılan, ancak üzerinde yeterince durulmayan bir insan manzarası vardır: Makam yükseldikçe dostlar çoğalır, makam kaybedilince gerçek dostların sayısı ortaya çıkar.
Bir kamu yöneticisi güçlü bir makamdaysa etrafında olağanüstü bir hareketlilik yaşanır. Telefonları susmaz, ziyaretçileri eksik olmaz, söyledikleri dikkatle dinlenir.
Hatta bazıları yöneticinin yaptığı her işi öylesine över ki insan, bu kadar kusursuz bir kişinin kamu yönetimine nasıl nasip olduğunu düşünmeden edemez. Ancak görevden alınma haberi geldiğinde manzara bir anda değişir.
Telefonlar susar, ziyaretçiler kaybolur, dün kendisine ulaşabilmek için aracı arayanlar bugün telefonuna çıkmamaya başlar. Daha da ilginci, dün aynı yöneticinin her kararını savunanlar bugün o kararların ne kadar yanlış olduğunu anlatmak için adeta yarışa girerler.
Makamdayken evliya, görevden alınınca günahkâr!
Bürokrasinin en dikkat çekici çelişkilerinden biri budur.
Bir yönetici görevdeyken yapılan eleştirilere tahammül edemeyenler, o yönetici görevden alındığında birdenbire eleştirmen kesilirler.
Dün, "Sayın Bakanımızın, Sayın Başkanımızın, Sayın Genel Müdürümüzün talimatları çok isabetli" diyenler bugün aynı kararların ne kadar yanlış olduğunu uzun uzun anlatmaya başlar.
Üstelik dün görmedikleri usulsüzlükleri bugün bütün ayrıntılarıyla hatırlarlar.
Dün sessiz kaldıkları haksızlıkları bugün büyük bir cesaretle dile getirirler.
Dün alkışladıkları uygulamaları bugün yerden yere vururlar.
İnsanın aklına ister istemez şu soru gelir: Madem bu kadar yanlış biliyordunuz, yöneticiniz görevdeyken neden tek kelime etmediniz? Yoksa yanlışları görmek için yöneticinin görevden alınmasını mı beklemek gerekiyordu?
Demek ki bazı bürokratların gözleri de makama göre çalışıyor. Yönetici güçlü olduğunda görmüyor, güç kaybedince birdenbire açılıyor!
Dün kapısında bekleyenler bugün eleştiri kuyruğunda!
Bir yöneticinin makamdayken etrafında bulunan insanların tamamını gerçek dost veya samimi çalışma arkadaşı sanması büyük bir yanılgıdır. Çünkü bazıları kişiye değil, makamın sağladığı imkânlara yakınlık duyar.
Makamın gücü devam ettiği sürece sadakat de devam eder. Ancak makam elden gidince sadakatin de süresi dolar.
Dün görüşebilmek için günlerce bekleyenler, bugün aynı kişinin telefonunu açmaya bile gerek görmez.
Dün birlikte fotoğraf çektirmek için yarışanlar, bugün eski fotoğraflarını sosyal medya hesaplarından kaldırmaya başlar.
Dün makam odasında saatlerce bekleyenler, bugün yeni atanan yöneticinin kapısında sıraya girer. Çünkü bazıları için sadakat kişiye, ilkeye veya kuruma değil; makam koltuğuna gösterilir. Koltuk değiştiğinde sadakatin adresi de değişir.
Hatta öyleleri vardır ki dün eski yöneticinin en yakınında bulunurken bugün yeni yöneticiye eski yöneticinin bütün yanlışlarını anlatmayı kendilerine görev edinirler.
Ama nedense aynı yanlışlar yapılırken sesleri çıkmamıştır.
Asıl Tehlike: Yanlışları bildikleri hâlde susmaları!
Bu davranışın yalnızca ahlaki değil, kamu yönetimi açısından ciddi sonuçları vardır.
Bir kamu yöneticisinin yanlış yaptığını bilenlerin, sırf makamını korumak veya kişisel menfaat sağlamak için susması, kurumsal denetim ve hesap verebilirlik bakımından önemli bir sorundur. Çünkü kamu görevlilerinin görevi kişileri değil, hukuku ve kamu yararını korumaktır.
Eğer bir bürokrat, amirinin hukuka aykırı işlemlerini bildiği hâlde gerekli girişimlerde bulunmuyorsa, daha sonra yalnızca görevden alınan yöneticiyi suçlaması kendi sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Elbette her kamu görevlisinden her durumda açıkça karşı çıkması beklenemez. Özellikle görevden alınma, sürgün veya kariyerinin engellenmesi korkusu yaşayan çalışanların durumunu da dikkate almak gerekir. Ancak hukuka aykırı işlemleri önleme yetkisine ve sorumluluğuna sahip yöneticilerin, yalnızca makamlarını korumak amacıyla sessiz kalmaları kabul edilemez.
Asıl sorgulanması gereken noktalardan biri de budur.
Dün yanlışlara ortak olanların bugün yalnızca yanlışları anlatması yetmez. O yanlışlar yaşanırken neden sustuklarını da açıklamaları gerekir.
Bürokratik sadakatin son kullanma tarihi var mıdır?
Bazı bürokratların sadakat anlayışına bakıldığında insanın aklına ilginç bir soru geliyor: Acaba bürokraside sadakatin de son kullanma tarihi mi var?
Anlaşılan bazıları için bu tarih, Resmî Gazete'de görevden alma kararının yayımlandığı gün sona eriyor!
Dün "Sayın Bakanımızın emrindeyiz" diyenler, ertesi gün "Zaten biz de yapılanlardan rahatsızdık" demeye başlıyor.
Dün "Sayın Başkanımız çok başarılı" diyenlerin, bugün "Aslında kurum uzun süredir iyi yönetilmiyordu" açıklaması yapması da şaşırtıcı olmuyor.
Peki, kurum iyi yönetilmiyorsa siz o kurumda hangi görevi yapıyordunuz?
Yönetimin başarısında pay sahibi olmak isteyenler, başarısızlığında neden bütün sorumluluğu görevden alınan kişiye bırakıyor?
Başarıda herkes ortak, başarısızlıkta herkes masum!
Böyle bir yönetim anlayışında kurumsal sorumluluğun sağlıklı işlemesini beklemek mümkün değildir.
Yeni gelen yöneticiye ilk koşanlar genellikle eskisini en çok övenlerdir
Bürokraside görev değişikliklerinin ardından yaşanan bir başka manzara da yeni yöneticiye gösterilen aşırı ilgidir.
Daha dün eski yöneticinin yanında bulunan bazı kişiler, yeni yönetici göreve başladığında ilk tebrik ziyaretini gerçekleştirmek için yarışır.
Elbette yeni yöneticiye hayırlı olsun demek ve onunla uyum içinde çalışmak doğal ve gereklidir. Ancak mesele bununla sınırlı kalmazsa sorun başlar.
Yeni yöneticiye kendisini kabul ettirmek için eski yöneticinin bütün hatalarını anlatmaya başlayanlar olabilir.
Üstelik bunların arasında eski yöneticinin en yakınında çalışanların bulunması da şaşırtıcı değildir.
Burada yeni yöneticilere de önemli görev düşmektedir.
Eski yöneticisini kötüleyerek güven kazanmaya çalışan birinin, yarın aynı davranışı kendisine karşı göstermeyeceğinin garantisi yoktur.
Bu nedenle yeni yöneticiler, kişisel sadakat gösterilerinden çok çalışanların mesleki yeterliliğine, dürüstlüğüne ve kurumsal başarısına önem vermelidir. Çünkü başkalarının arkasından konuşarak makam kazanmaya çalışanların en büyük sermayesi çoğu zaman bilgi değil, değişen güç dengelerine uyum sağlama becerisidir.
Düşen yöneticinin de kendisine sorması gereken sorular olmalıdır
Ancak bütün sorumluluğu çevresindeki insanlara yüklemek de doğru değildir.
Görevdeyken yalnızca kendisini övenleri dinleyen, eleştirenleri uzaklaştıran, farklı görüşlere tahammül edemeyen yöneticiler de bu tablonun oluşmasına katkıda bulunur.
Bir yönetici etrafında yalnızca "Evet efendim" diyenleri toplarsa, gerçeği söyleyenlerin sayısı zamanla azalır.
Sonra da görevden alındığında kimsenin kendisini savunmadığından şikâyet eder.
Oysa şu soruları kendisine sormalıdır:
Görevdeyken kaç kişinin doğruyu söylemesine izin verdiniz?
Kaç kişinin haklı eleştirisini dinlediniz?
Kaç kişinin haksızlığa uğramasını önlediniz?
Çünkü makamdayken korkuya dayalı bir çevre oluşturanların, makamdan ayrıldıktan sonra sevgiye dayalı bir sadakat beklemeleri gerçekçi değildir.
Gerçek yöneticilik, makamın gücüyle değil, görev sona erdikten sonra geride bırakılan güven ve saygınlıkla da ölçülür.
Şimdide yapılması gerekenleri sıralayalım
1. Kamu yönetiminde kişilere değil, ilkelere bağlılık esas alınmalıdır.
Kamu görevlilerinin sadakati makam sahiplerine değil, Anayasa'ya, hukuka ve kamu yararına olmalıdır. Bir yönetici görevden ayrıldığında kurumun ilkeleri ve çalışma düzeni değişmemelidir.
2. Eleştiri kültürü güçlendirilmelidir.
Kamu kurumlarında yöneticilerin kararlarının hukuka uygun biçimde eleştirilebildiği, farklı görüşlerin cezalandırılmadığı ve çalışanların sorunları çekinmeden dile getirebildiği ortamlar oluşturulmalıdır.
3. Hukuka aykırılıkları bildiren çalışanlar korunmalıdır.
Usulsüzlükleri ve hukuka aykırı işlemleri yetkili mercilere bildiren kamu görevlilerinin keyfî görevlendirme, sürgün, görevden alma veya diğer misillemelerle karşılaşmasını önleyecek güvenceler güçlendirilmelidir.
4. Görevden ayrılan yöneticilerin işlemleri objektif biçimde değerlendirilmelidir.
Yöneticiler hakkında görevden ayrıldıktan sonra gündeme gelen iddialar, kişisel hesaplaşmalardan bağımsız olarak somut bilgi ve belgeler üzerinden incelenmelidir. Suç isnatları bakımından masumiyet karinesi gözetilmelidir.
5. Yeni yöneticiler dedikoduya değil, kurumsal verilere dayanmalıdır.
Göreve yeni başlayan yöneticiler, eski yönetim hakkındaki değerlendirmelerini kişisel anlatımlardan çok denetim raporları, performans göstergeleri, resmî kayıtlar ve doğrulanabilir bilgiler üzerinden yapmalıdır.
6. Liyakat ve kurumsal hafıza korunmalıdır.
Her yönetici değişikliğinde çalışanların kişisel yakınlıklarına göre ayrıştırılması önlenmelidir. Kurumların devamlılığı, kişilere bağlı ilişkiler üzerinden değil, objektif kurallar ve mesleki yeterlilik üzerinden sağlanmalıdır.
7. Yöneticilerin hesap verebilirliği görev süresiyle sınırlı kalmamalıdır.
Kamu görevinde alınan kararların hukuki ve idari sorumluluğu, kişinin makamdan ayrılmasıyla kendiliğinden ortadan kalkmaz. Ancak sorumluluk değerlendirmesi de dedikoduya değil, mevzuata ve delillere dayanmalıdır.
Makam gidince alkışlar susar, gerçekler konuşmaya başlar!
Bürokraside makam sahibi olmak kolay olmayabilir. Ancak makamdan ayrıldıktan sonra saygınlığını koruyabilmek çok daha önemlidir. Çünkü makamdayken etrafınızda bulunanların tamamı size değer verdiği için orada değildir.
Kimileri yetkinize, kimileri imzanıza, kimileri sağlayabileceğiniz imkânlara yakın olmak ister.
Makam sona erdiğinde ise bu ilişkilerin gerçek niteliği ortaya çıkar.
Dün kapıda bekleyenler bugün ortadan kaybolabilir. Dün övgüler yağdıranlar bugün en ağır eleştirileri yöneltebilir hatta işi sövgüye dahi götürebilir. Ancak burada asıl mesele kimin kimi övdüğü veya eleştirdiği değildir.
Asıl mesele, kamu yönetiminde insanların makam sahipleri karşısında neden bu kadar farklı davranabildikleri ve dürüst eleştirilerin neden çoğu zaman görev değişikliklerinden sonra ortaya çıktığıdır.
Gerçek bir kamu yönetimi anlayışında doğruyu söylemek için yöneticinin düşmesini beklemek gerekmez.
Yanlışları dile getirmek için makamın boşalması, hukuka sahip çıkmak için güç dengelerinin değişmesi beklenmemelidir.
Dün alkışladığı yanlışı bugün eleştiren kişi, yalnızca eski yöneticinin değil, kendi geçmişinin de hesabını vermelidir.
Son olarak bürokraside görev yapan herkese şu hatırlatmayı yapalım: Bugün makamınızda otururken önünüzde eğilenlerin hepsini dostunuz sanmayın. Çünkü bazılarının eğildiği siz değil, oturduğunuz koltuktur. O koltuktan kalktığınızda kimin size, kimin koltuğa saygı duyduğu anlaşılır. Hoca Nasreddin'in ye kürküm ye hikayesine kamuda sıkça rastlanır.
Bürokraside düşmeye görün! Dün kapınızda bekleyenler bugün eleştiri kuyruğuna girer. Hatta bazıları o kadar acele eder ki daha siz makam odanızı boşaltmadan yeni yöneticinin kapısında yerini alır.
Ne gariptir ki bürokraside bazı insanların omurgası vardır ama duruşu, makam sahibine göre değişir!