Türkiye'de kamu yönetiminin en büyük sorunlarından biri, personel ve teşkilatlanma alanında bütüncül bir yönetim anlayışının yeterince yerleşmemesidir. Kamu kurumlarının görev ve yetkileri yeniden düzenleniyor, yeni birimler kuruluyor, mevcut kurumlar birleştirilip ayrılıyor, farklı istihdam modelleri uygulanıyor. Ancak bütün bu değişiklikleri ortak bir stratejiye bağlayacak, uygulama birliğini sağlayacak ve sonuçlarını ölçecek mekanizmanın ne kadar etkili çalıştığı hâlâ sorgulanıyor.
İşin daha da düşündürücü tarafı, bu sorunun yıllar önce tespit edilmesi ve çözümünün de resmî bir eylem planına yazılmış olmasıdır.
2021 yılında yayımlanan Ekonomi Reformları Eylem Planı'nda kamu personeline ilişkin iş ve işlemlerin tek bir idare tarafından yürütülmesi öngörülmüş ve hedef tarih 30 Haziran 2021 olarak belirlenmişti.
Aradan beş yılı aşkın süre geçti.
Bu süreçte kamu personel yönetiminin kurumsal yapısında önemli değişiklikler yapıldı. Ancak asıl sorulması gereken soru şudur: 2021 yılında verilen söz, kamu personel yönetiminde uygulama birliğini, koordinasyonu ve etkinliği hangi ölçüde sağlayabildi? Çünkü reformun başarısı yalnızca bir görevin bir kurumdan başka bir kuruma devredilmesiyle değil, sorunların çözülmesiyle anlaşılır.
2021 yılında söz verilen reform hala gerçekleşmedi
Ekonomi Reformları Eylem Planı'nın 1.1.j numaralı eyleminde şu taahhüde yer verilmişti: "Kamu personeline dair iş ve işlemlerin tek bir idare tarafından yürütülmesi sağlanacaktır."
Bu açık bir reform hedefiydi.
O dönemde kamu personel işlemleri Cumhurbaşkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ve diğer ilgili kurumlar arasında farklı görev ve yetkiler çerçevesinde yürütülüyordu.
Reformun amacı, bu alanı daha bütüncül ve koordineli biçimde yönetmekti. Ancak süreç içerisinde kurumsal yapı yeniden değişti.
28 Mart 2025 tarihli ve 183 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi kaldırıldı. Kamu personeli planlaması, insan kaynaklarının geliştirilmesi ve kurumlar arası koordinasyonla ilgili bazı görevler Cumhurbaşkanlığı Personel ve Prensipler Genel Müdürlüğü bünyesinde yeniden düzenlendi.
Bu değişiklik, merkezî koordinasyon bakımından önemli bir adımdır. Ancak görevlerin yeniden düzenlenmiş olması, uygulamadaki bütün sorunların çözüldüğünü tek başına göstermez.
Burada yapılması gereken, 2021 yılında belirlenen hedef için ayrıntılı bir gerçekleşme raporu hazırlamaktır. Bu kapsamda;
Hangi görevler tek merkezde toplandı?
Hangi görevler farklı kurumlarda devam ediyor?
Çakışan yetkiler giderildi mi?
Kurumların personel sorunlarının çözüm süresi kısaldı mı?
Beş yıl önce konulan bir hedefin bugün hâlâ ne ölçüde gerçekleştiğini sorguluyorsak, reformların sonuçlarının kamuoyuna yeterince açık biçimde anlatılıp anlatılmadığını da tartışmamız gerekir.
Kamu personelini yöneten sistem, personel sayısı kadar önemli
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı verilerine göre Haziran 2026 itibarıyla kamuda 5 milyon 417 bin 126 kişi istihdam edilmektedir. Bu büyüklükteki bir insan kaynağının rastlantısal kararlarla veya birbirinden kopuk uygulamalarla yönetilmesi düşünülemez.
Kamu personelinin istihdamından ücret politikasına, kariyer sisteminden görevde yükselmeye, kadro planlamasından teşkilat yapılanmasına kadar bütün alanların birbiriyle uyumlu olması gerekir.
Örneğin
Bir kamu kurumunun yeni personel talebini kim değerlendirecektir?
Hangi kurumun kaç personele ihtiyaç duyduğu hangi ölçütlerle belirlenecektir?
Aynı nitelikteki görevlerin farklı kurumlarda farklı statülerle yürütülmesi nasıl açıklanacaktır?
Daha da önemlisi, kamu kurumları arasında ortaya çıkan mevzuat ve uygulama farklılıklarını gidermekten hangi birim sorumludur?
Bu soruların cevapları mevzuatta yer alsa bile uygulamada tereddütler yaşanıyorsa, sorun yalnızca görev dağılımında değil, koordinasyon mekanizmasındadır.
Kamu personel yönetiminde asıl ihtiyaç, her işlemin Ankara'dan onaylanması değil, ülkenin tamamında tutarlı ve öngörülebilir bir personel sisteminin işletilmesidir.
Aynı işi yapan personel farklı statü ve ücretlerle çalışıyor
Kamu personel rejimindeki temel tartışmalardan biri de farklı istihdam statüleri arasındaki ücret ve özlük hakkı farklılıklarıdır.
Kamuda memur, sözleşmeli personel, sürekli işçi ve diğer statüler kapsamında çalışan personel bulunmaktadır.
Bu statülerin hukuki niteliği ve görev alanları farklı olabilir. Ancak uygulamada aynı veya benzer işlerin farklı statülerdeki personele yaptırılması ücret ve çalışma şartları bakımından ciddi tartışmalara yol açmaktadır.
Örneğin benzer hizmetler farklı dönemlerde memurlar, hizmet alımı personeli, kadroya geçirilen işçiler ve sözleşmeli çalışanlar eliyle yürütülebilmiştir.
Aynı işin farklı statülerle yürütülmesi, her durumda aynı ücretin ödenmesini gerektirmez. Ancak ücret farklılıklarının görev, sorumluluk, nitelik ve çalışma şartları bakımından objektif biçimde açıklanabilmesi gerekir. Aksi hâlde çalışma barışı zarar görebilir.
Bugün kamu personelinin sürekli olarak kadro, unvan, ek gösterge, ücret, tazminat ve görevde yükselme talepleriyle gündeme gelmesi, bütüncül bir personel politikasına duyulan ihtiyacı göstermektedir.
Personel sisteminde her mağduriyet için ayrı düzenleme yapmak yerine, mağduriyet üreten yapıyı düzeltmek gerekir.
Teşkilat reformu adı altında kurumların sürekli değiştirilmesi çözüm mü?
Kamu yönetimindeki bir başka önemli problem, teşkilat yapılarının yeterli etki analizi yapılmadan değiştirilmesi ihtimalidir.
Bir dönem iki bakanlık birleştiriliyor, başka bir dönemde ayrılıyor. Bir genel müdürlük kaldırılıyor, ardından benzer görevler başka bir yapıda yeniden oluşturuluyor. Bazı birimler büyütülüyor, bazıları yeniden adlandırılıyor.
Elbette değişen ihtiyaçlar karşısında kamu teşkilatlarının yeniden yapılandırılması gerekebilir. Ancak önemli olan, bu değişikliklerin hangi somut ihtiyaç ve analizlere dayanılarak yapıldığıdır.
Bir kamu kurumunun bölünmesi veya birleştirilmesi yalnızca tabelasının değiştirilmesi değildir. Personel hareketleri, fiziki mekân ihtiyaçları, bilgi sistemleri, bütçe, kurumsal hafıza ve hizmet süreçleri de bu değişikliklerden etkilenmektedir. Üstelik yeni kurumlar oluşturulurken yönetici kadroları, destek birimleri, araç ve bina ihtiyaçları gibi ilave maliyetler doğabilir.
Bu nedenle her teşkilat değişikliği öncesinde şu sorular cevaplandırılmalıdır:
Yeni yapı hangi sorunu çözecektir?
Mevcut yapı neden yetersizdir?
Değişikliğin maliyeti nedir?
Vatandaşa sunulan hizmet nasıl iyileşecektir?
Bir kamu kurumunun adını değiştirmek kolaydır. Önemli olan, o kurumun hizmet üretme kapasitesini artırmaktır.
Kamu personel istihdam stratejisi neden vazgeçilmezdir?
Yıllardan beridir Kamu Personel istihdam Stratejisinin önemini vurguluyorum. Ancak yeterince anlaşıldığı kanaatinde değilim. Türkiye'nin gelecekte hangi alanlarda, hangi nitelikte ve ne kadar kamu personeline ihtiyaç duyacağını öngören bütüncül bir istihdam stratejisinin bulunması büyük önem taşımaktadır.
Eğitim, sağlık, güvenlik, adalet, bilişim, sosyal hizmetler ve diğer kamu hizmetlerinin personel ihtiyaçları birbirinden farklıdır. Bir tarafta personel yetersizliği yaşanan hizmet alanları bulunurken diğer tarafta bazı birimlerin kadro ve görev dağılımının yeniden değerlendirilmesine ihtiyaç duyulabilir. Bu nedenle personel planlaması yalnızca boş kadroların doldurulması olarak görülmemelidir.
Planlamanın odağında iş yükü, hizmet ihtiyacı, bölgesel farklılıklar, mesleki yeterlilikler, teknolojik dönüşüm ve uzun vadeli mali sürdürülebilirlik bulunmalıdır.
Örneğin dijitalleşme bazı büro hizmetlerinde personel ihtiyacını azaltırken siber güvenlik, veri analizi ve bilişim alanlarında yeni ihtiyaçlar oluşturabilir. Benzer şekilde nüfusun yaşlanması sağlık ve sosyal hizmetlerde farklı uzmanlıklara ihtiyaç doğurabilir.
Bu dönüşümün istihdam politikalarına yansıtılması gerekir.
Kamu personeli planlaması, gelecek yıl kaç kişinin alınacağını belirlemekten ibaret değildir. Asıl mesele, devletin on yıl sonra hangi insan kaynağına ihtiyaç duyacağını bugünden görebilmek ve ona göre çözüm önerileri üretebilmektir.
MEHTAP ve KAYA raporlarından neden yararlanılmıyor?
Türkiye'nin kamu yönetiminde bilimsel yöntemlere dayalı yeniden yapılanma konusunda önemli bir kurumsal birikimi bulunmaktadır.
Merkezî Hükümet Teşkilatı Araştırma Projesi (MEHTAP) ile Kamu Yönetimi Araştırması (KAYA), kamu yönetiminin örgütlenmesi, işleyişi ve etkinliğine yönelik kapsamlı değerlendirmeler yapılmasının önemli örnekleridir.
Bugün de benzer kapsamda bir kamu yönetimi araştırmasına ihtiyaç vardır. Ancak böyle bir çalışma yalnızca mevcut teşkilat şemalarını karşılaştırmakla sınırlı kalmamalıdır. Kurumların görevleri, karar süreçleri, personel ihtiyaçları, mükerrer faaliyetleri, hizmet maliyetleri ve vatandaş memnuniyeti birlikte incelenmelidir.
Üniversiteler, kamu yönetimi uzmanları, personel yöneticileri, denetim elemanları ve sosyal tarafların görüşlerinden yararlanılmalıdır.
Bu araştırmanın sonucunda hazırlanacak reform stratejisi, günlük kararlarla değiştirilen bir metin değil, uygulanması ve sonuçları izlenen gerçek bir yol haritası olmalıdır.
Tek merkezden politika, kurumlarda etkin uygulama
Kamu personel yönetimindeki sorunları çözmek için bütün personel işlemlerinin tek bir merkezde toplanması da yeni bir bürokratik darboğaz oluşturabilir. Bu nedenle çözüm, merkezî koordinasyon ile kurumsal uygulama yetkileri arasında doğru dengeyi kurmaktır.
Aşağıdaki reform adımlarının hayata geçirilmesi gerektiğini düşünüyoruz.
1. Kamu personel politikası için tek koordinasyon merkezi belirlenmeli
Personel mevzuatının yorumlanması, uygulama birliğinin sağlanması, insan kaynağı planlaması ve genel istihdam ilkelerinin geliştirilmesinden sorumlu merkezî birim açık biçimde belirlenmelidir.
Mevcut Personel ve Prensipler Genel Müdürlüğünün görevleri ve diğer kurumlarla ilişkileri bu hedef doğrultusunda yeniden değerlendirilmelidir.
Önceliğin mevcut kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi ve yetki çakışmalarının giderilmesi olmalıdır.
2. Beş yıllık Kamu Personel İstihdam Strateji Belgesi hazırlanmalı
2027–2031 dönemini kapsayacak bir strateji belgesinde kurumların ihtiyaçları, norm kadro ölçütleri, bölgesel personel dağılımı, mesleki yeterlilikler, ücret dengeleri ve kariyer planlaması ele alınmalıdır.
Stratejinin hedefleri yıllık olarak izlenmeli ve kamuoyuyla paylaşılmalıdır.
3. Kamu personel mevzuatı sadeleştirilmeli
Farklı statüler, özel düzenlemeler ve kurumlara özgü hükümler kapsamlı biçimde incelenmelidir. 657 sayılı Kanun, 4857 sayılı İş Kanunu ve diğer ilgili personel düzenlemeleri arasındaki uygulama farklılıkları tespit edilmelidir.
Amaç bütün personeli tek statüye geçirmek değil, aynı nitelikteki görevlerde nesnel ve tutarlı bir sistem oluşturmaktır.
4. Teşkilat değişiklikleri öncesinde zorunlu etki analizi yapılmalı
Yeni kurum kurulması, kurumların birleştirilmesi veya ayrılması gibi işlemlerde maliyet-fayda analizi, iş yükü değerlendirmesi ve hizmet etkisi raporu hazırlanmalıdır.
Teşkilat büyüklüğünün artması tek başına başarı kabul edilmemelidir.
5. Liyakat ve kariyer sistemi güçlendirilmeli
Kamuya personel alımında şeffaf, öngörülebilir ve denetlenebilir usuller uygulanmalıdır.
Görevde yükselme ve yönetici atamalarında mesleki yeterlilik, deneyim ve yöneticilik becerileri esas alınmalıdır.
Kariyer planlaması yalnızca unvan değişikliğine değil, sürekli mesleki gelişime de dayanmalıdır.
6. Kamu personeli bilgi sistemi bütünleştirilmeli
Kamu kurumlarının personel verileri, kişisel verilerin korunması ve bilgi güvenliği ilkeleri gözetilerek ortak standartlarda yönetilmelidir.
İnsan kaynağı ihtiyaçları, boş kadrolar, personel dağılımı ve eğitim planlaması güvenilir verilere dayanmalıdır.
7. Personel ve teşkilat reformlarının sonuçları ölçülmeli
Bir reformun başarılı olup olmadığı yalnızca düzenleme sayısına bakılarak değerlendirilmemelidir.
Kadro taleplerinin karşılanma süreleri, personel dağılımı, uygulama farklılıkları, idari uyuşmazlıklar ve hizmet verimliliğindeki değişimler takip edilmelidir.
8. Çalışma barışını güçlendirecek ücret politikası geliştirilmeli
Aynı veya eşdeğer işi yapan personel arasındaki ücret ve özlük hakkı farklılıkları nesnel ölçütlerle değerlendirilmelidir.
Görev, sorumluluk, risk ve uzmanlık düzeylerini dikkate alan bir ücretlendirme yaklaşımı oluşturulmalıdır.
Mevcut hakların korunması, mali sürdürülebilirlik ve hukuki güvenlik reform sürecinin temel ilkeleri olmalıdır.
Reform için yeni bir eylem planından önce eski planın bilançosu çıkarılmalı
Kamu yönetiminde sık karşılaşılan problemlerden biri de tamamlanmayan veya sonuçları yeterince değerlendirilmeden yenileri hazırlanan reform programlarıdır.
Oysa yapılması gereken öncelikle 2021 Ekonomi Reformları Eylem Planı'ndaki kamu personel yönetimine ilişkin hedefin gerçekleşme düzeyini ortaya koymaktır.
Bunun için üç aşamalı bir çalışma yürütülebilir.
İlk üç ayda kamu personel ve teşkilat yönetiminde görevli kurumların yetki envanteri çıkarılmalı, çakışan görevler ve uygulama sorunları belirlenmelidir.
Altı ay içerisinde merkezî koordinasyon modeline ve kamu personel istihdam stratejisine ilişkin taslak hazırlanmalı, ilgili kurumların ve sosyal tarafların görüşlerine açılmalıdır.
Bir yıl içerisinde gerekli mevzuat değişiklikleri tamamlanmalı, uygulama rehberleri yayımlanmalı ve reformun başarı göstergeleri kamuoyuyla paylaşılmalıdır.
Böylece reform, yalnızca yeni bir teşkilat düzenlemesi olarak kalmaz; somut sonuçlarıyla takip edilebilir.
Kamuda sorun kurum eksikliği değil, bütüncül yönetim eksikliğidir
Kamu yönetiminde en kolay işlerden biri yeni bir kurum kurmak, yeni bir genel müdürlük oluşturmak veya yeni bir kadro ihdas etmektir. Zor olan ise mevcut kurumların görevlerini açık biçimde belirlemek, aynı konuda farklı uygulamaları önlemek, personel kaynaklarını dengeli dağıtmak ve kamu hizmetlerinde sürdürülebilir bir kalite oluşturmaktır.
Türkiye'nin kamu personel sisteminde ihtiyaç duyulan reform da esasen budur.
Personel yönetimi ile teşkilatlanma birbirinden ayrı düşünülemez. Kurumun görevleri, bu görevleri yürütecek personelin niteliği, sayısı ve çalışma şartlarıyla birlikte planlanmalıdır. Aksi takdirde bir tarafta sürekli değişen teşkilatlar, diğer tarafta birbirinden farklı personel rejimleri ve çözülemeyen özlük hakkı tartışmaları devam eder.
Üstelik bütün bu sorunların maliyetini yalnızca kamu çalışanları değil, hizmet bekleyen vatandaşlar da üstlenir.
Kamu personel yönetiminde gerçek reform, her sorunda yeni düzenleme yapmak değil, aynı sorunların tekrar ortaya çıkmasını önleyen kalıcı bir sistem kurmaktır.
2021 yılında kamu personel işlemlerinin tek elden yürütülmesi hedefi konulmuştu.
2025 yılında kurumsal yapı yeniden düzenlendi.
2026 yılı itibarıyla ise artık yalnızca hangi kurumun hangi yetkiyi kullandığını değil, bu değişikliklerin uygulamada hangi somut iyileşmeleri sağladığını da ortaya koymak gerekiyor. Çünkü iyi bir kamu yönetiminde yetkinin sahibi bellidir, sorumluluktan kaçılmaz ve sonuçlar ölçülebilir.
Son olarak devletin teşkilat şeması sürekli değişirken sorunları yerinde sayıyorsa, ihtiyaç duyulan şey yeni bir şema değil, işleyen bir yönetim sistemidir.
Kamu personelinde reformun ölçüsü, çıkarılan kararname sayısı değil; sağlanan uygulama birliği, güçlenen çalışma barışı ve vatandaşa sunulan hizmetin kalitesidir.