İçeriğe geç

Ahmet Ünlü

Gazeteci & Köşe Yazarı

← Tüm yazılar

Tamahkârla sahtekâr çabuk anlaşır ve çabuk bozuşurlar!

Son yaşanan olaylar çerçevesinde tamahkârla sahtekârın iş ortaklığının sonuçlarını analiz ettim.

Tamahkârın gözü doymak bilmez, sahtekârın ise yalanı bitmez. Biri hak ettiğinden fazlasını ister, diğeri hak etmediğini elde etmeye çalışır. Yolları kesiştiğinde ortaya çıkan ortaklık değil, karşılıklı menfaat üzerine kurulmuş bir çıkar pazarlığı. Ancak bu pazarlığın ömrü genellikle kısadır. Çünkü ikisi de paylaşmayı değil, daha fazlasını almayı düşünür.

Toplumda sıkça karşılaştığımız, fakat üzerinde yeterince düşünmediğimiz bir gerçek vardır: Tamahkârla sahtekâr birbirini çok çabuk bulur. Tamahkâr, kolay kazanç peşindedir. Sahtekâr ise kolay kazanç isteyenlerin zaaflarını kullanmakta ustadır.

Biri kısa yoldan zengin olmanın hayalini kurarken diğeri bu hayali satmaktadır. Biri gerçek olamayacak kadar büyük vaatlere inanmak isterken diğeri tam da bu vaatleri üretmektedir. Aslında ikisi de birbirinin ne olduğunu az çok bilir. Ancak ortada paylaşılacak bir menfaat bulunduğu sürece görmezden gelmeyi tercih ederler. Çünkü menfaatin gözleri kör ettiği yerde dürüstlük, çoğu zaman kapının dışında bekletilir.

Tamahkârın zaafı, sahtekârın sermayesidir

Sahtekâr, herkesi aynı kolaylıkla kandıramaz. Öncelikle karşısındaki insanın zaafını keşfeder.

Kimi zaman kısa sürede yüksek kazanç vaat eder. Kimi zaman makam, mevki veya nüfuz vadeder. Kimi zaman da başkalarının elde edemediği bir ayrıcalığı sağlayacağını söyler.

Tamahkâr ise bu vaatlerin gerçekçiliğini sorgulamak yerine kendisine düşecek payın hesabını yapmaya başlar.

Normal şartlarda şüpheyle yaklaşacağı sözlere inanır. Çünkü duymak istedikleri söylenmektedir.

İşin tuhafı, başkalarının kolayca fark ettiği tehlikeyi kendisi görmek istemez.

Sahtekârın en büyük mahareti yalan söylemekse, tamahkârın en büyük zaafı da hoşuna giden yalanlara inanmaya hazır olmasıdır. Ancak önemli bir ayrımı unutmamak gerekir: Dolandırılan herkes tamahkâr değildir. İnsanlar güvenlerini kötüye kullanan kişiler tarafından, herhangi bir haksız kazanç beklentileri bulunmadan da mağdur edilebilirler. Burada eleştirdiğimiz şey başkasının hakkını veya hukuku hiçe sayarak ölçüsüz menfaat arayan anlayıştır.

Menfaat başlayınca dostluk, paylaşım başlayınca düşmanlık ortaya çıkar

Tamahkârla sahtekârın ortaklığı çoğu zaman büyük vaatlerle başlar.

Başlangıçta her şey yolundadır. Herkes birbirine güvenir görünür. Ortak hedefler, büyük kazançlar ve parlak gelecek planları konuşulur. Ancak iş paylaşmaya gelince işler değişir.

Tamahkâr daha fazlasını ister. Sahtekâr ise zaten başından beri mümkün olduğu kadar fazlasını kendisine ayırmanın hesabını yapmaktadır.

Böylece dostluk yerini anlaşmazlığa, anlaşmazlık yerini suçlamalara bırakır.

Daha düne kadar birbirini övenler, bugün birbirinin bütün kusurlarını anlatmaya başlar.

Dünün ayrılmaz dostları bir anda birbirinin en büyük düşmanına dönüşür.

Aslında kavga dürüstlük kavgası değildir. Kavga, çoğu zaman kimin daha fazla pay alacağı kavgasıdır.

Bu nedenle çıkar ortaklıklarında bozuşma başladığında birdenbire ortaya saçılan sırların, belgelerin ve iddiaların yalnızca kişisel hesaplaşma amacıyla mı yoksa gerçek bir hukuksuzluğu ortaya çıkarmak için mi gündeme getirildiği dikkatle incelenmelidir. Çünkü bir iddianın geç açıklanmış olması onu kendiliğinden yanlış kılmaz; ancak açıklanma zamanı ve amacı da sorgulanmaya değerdir.

Kamu yönetiminde Tamahkârlık ve Sahtekârlık iş ortaklığına girişirse...

Bu anlayışın kamu yönetimine taşınması, bireysel ilişkilerin çok ötesinde sonuçlar doğurabilir. Çünkü özel hayatta iki kişinin çıkar ortaklığından doğan zarar belirli kişilerle sınırlı kalabilirken, kamu yönetiminde böyle bir ortaklığın faturası milletin tamamına çıkabilir.

Bir tarafta makamını kişisel menfaat elde etmek için kullanmak isteyen yönetici, diğer tarafta kamu kaynaklarından haksız yarar sağlamak isteyen kişi veya şirket bulunduğunu düşünelim.

Biri yetkisini, diğeri parasını veya ilişkilerini ortaya koyar.

İşler yolunda gittiği sürece birbirlerini överler. Hatta birbirlerinin dürüstlüğüne kefil bile olabilirler. Ancak çıkar dengesi bozulduğunda ortaklık da bozulur.

O güne kadar gizlenen ilişkiler, usulsüzlük iddiaları ve menfaat pazarlıkları bir anda gündeme gelebilir.

Burada sorulması gereken temel soru şudur: Dün birbirinin dürüstlüğüne kefil olanlar, bugün birbirlerini ağır suçlarla itham ediyorlarsa dün mü doğru söylüyorlardı, bugün mü?

Elbette bu sorunun cevabı karşılıklı suçlamalarla değil, bağımsız soruşturma ve somut delillerle ortaya konulmalıdır.

Kamu yönetimi açısından asıl tehlike, çıkar ortaklığının yalnızca taraflar bozuştuğunda fark edilmesidir.

Oysa etkili denetim sistemi, böyle ilişkileri ortaklığın bozulmasını beklemeden ortaya çıkarabilmelidir.

Bir ülkede yolsuzluk iddiaları çoğunlukla ortaklar birbirine düştüğünde ortaya çıkıyorsa, denetim sisteminin ne ölçüde işlediği ciddi biçimde sorgulanmalıdır.

Menfaat ortaklığı bozulunca herkes birdenbire dürüstlük abidesine dönüşür!

İşin en dikkat çekici tarafı da budur.

Daha önce hiçbir sorun görmeyenler, çıkarları çatıştığında birdenbire hukukun üstünlüğünü, ahlakı, şeffaflığı ve kamu yararını hatırlamaya başlarlar.

Düne kadar susanlar konuşur, görmeyenler görür, bilmeyenler bilir hâle gelir.

Hatta öyle olur ki insan, ortada yıllardır süren bir yanlışlık mı yoksa yeni keşfedilmiş bir dürüstlük salgını mı bulunduğunu anlamakta zorlanır. Ancak burada önemli olan, suçlamaları yapan kişilerin geçmişteki davranışlarından bağımsız olarak ortaya koydukları bilgi ve belgelerin incelenmesidir. Çünkü dürüst olmayan birinin anlattıkları doğru olabileceği gibi, dürüstlük iddiasında bulunan birinin sözleri de gerçeği yansıtmayabilir.

Hukuk, kişilerin birbirlerine ne söylediğine değil, iddiaların hangi delillerle doğrulandığına bakmalıdır.

Şimdi de işin çözüm noktasını açıklamaya çalışalım

1. Kamu yönetiminde çıkar çatışmaları görünür hâle getirilmelidir. Kamu yöneticileri ile kamu kaynaklarından yararlanan kişi ve şirketler arasındaki menfaat ilişkilerini ortaya çıkarabilecek etkili bildirim ve denetim mekanizmaları geliştirilmelidir.

2. Mal bildirimi sistemi etkinleştirilmelidir. Kamu görevlilerinin mal varlıklarındaki açıklanamayan artışları tespit etmeye yönelik, kişisel verilerin korunmasını ve hukuki güvenceleri gözeten risk temelli denetimler güçlendirilmelidir.

3. Kamu ihalelerinde şeffaflık artırılmalıdır. İhale süreçlerinde rekabeti sınırlayan uygulamalar, istisna yöntemlerinin kullanımı ve sözleşme değişiklikleri etkin biçimde denetlenmeli; kamu kaynaklarının belirli kişi ve şirketlere ayrıcalık sağlayacak şekilde kullanılmasının önüne geçilmelidir.

4. Çıkar ortaklıklarının bozulması beklenmemelidir. Denetim kurumları, usulsüzlükleri yalnızca ihbar ve itiraflar üzerinden değil, veri analizi, risk değerlendirmesi ve düzenli denetimlerle ortaya çıkarabilecek kapasiteye kavuşturulmalıdır.

5. İhbarcılar hukuki güvenceye kavuşturulmalıdır. Kamu yararını ilgilendiren usulsüzlükleri somut bilgi ve belgelerle bildiren kişilerin misillemeye karşı korunması sağlanmalıdır. Ancak asılsız isnatlarla kişilerin itibarının zedelenmesine karşı hukuki güvenceler de korunmalıdır.

6. Kamu görevlilerinin etik sorumluluğu güçlendirilmelidir. Makamın sağladığı yetkilerin kişisel kazanç veya yakın çevreye menfaat temini için kullanılması önlenmeli; çıkar çatışması doğuran ilişkiler için açık ve uygulanabilir kurallar getirilmelidir.

7. Yolsuzluk soruşturmalarında yalnızca son halkaya değil, bütün ilişki ağına bakılmalıdır. Bir usulsüzlük iddiası araştırılırken yalnızca işlemi gerçekleştirenler değil, karar süreçlerinde yer alanlar, talimat verenler ve yarar sağlayanlar da somut deliller çerçevesinde incelenmelidir.

Tamahın sonu hüsran, sahtekârlığın sonu ifşadır!

Tamahkârla sahtekârın ilişkisi başlangıçta çok sağlam görünür. Çünkü ikisi de birbirinin istediğini sunmaktadır. Ancak bu ilişkinin temelinde güven değil, menfaat bulunduğu için en küçük çıkar çatışması büyük bir hesaplaşmaya dönüşebilir.

Menfaat bittiğinde dostluk da biter. Ardından karşılıklı suçlamalar, açıklamalar ve hesaplaşmalar başlar.

Ne var ki toplum açısından önemli olan, bu kişilerin birbirleriyle neden kavga ettikleri değil, varsa hukuka aykırı işlemlerinin ve yol açtıkları zararların ortaya çıkarılmasıdır.

Kamu yönetiminde esas başarı, tamahkârla sahtekârın bozuşmasını beklemek değil, menfaat ortaklığı kurmalarına fırsat vermeyen bir düzen oluşturmaktır. Çünkü dürüstlük yalnızca kişisel bir erdem değil; güçlü kurumlarla, şeffaf yönetimle ve etkili denetimle korunması gereken kamusal bir değerdir.

Sonuç olarak tamahkârla sahtekâr çabuk anlaşır; çünkü birinin iştahı, diğerinin yalanıyla beslenir. Çabuk bozuşurlar; çünkü ikisi de paylaşmaktan çok kazanmaya odaklanmıştır.

Dün menfaat masasında yan yana oturanlar, bugün hesaplaşma masasında karşı karşıya gelebilirler. Önemli olan, yarın adaletin karşısına birlikte çıkıp çıkmayacaklarıdır.

işin en kötüsü ise menfaat masasında hesabı onlar yapar, fatura çoğu zaman millete çıkar!