İçeriğe geç

Ahmet Ünlü

Gazeteci & Köşe Yazarı

← Tüm yazılar

6284 sayılı Kanun'un en büyük eksikliği: Beyanla tedbir var, kasıtlı yalan beyana karşı yeterli güvence yok!

Bir kişinin tek taraflı beyanıyla diğer kişinin evinden uzaklaştırılmasına, çocuklarıyla ilişkisinin sınırlandırılmasına ve özgürlüklerinin kısıtlanmasına karar verilebiliyor. Bu nedenle Kanun kutsal bir metin gibi dokunulmazlık zırhına büründürülmemelidir.

Bir kişinin tek taraflı beyanıyla diğer kişinin evinden uzaklaştırılmasına, çocuklarıyla ilişkisinin sınırlandırılmasına ve özgürlüklerinin kısıtlanmasına karar verilebiliyor. Peki, bu iddiaların sonradan bilerek ve kasten uydurulduğu ortaya çıkarsa ne oluyor? Haksız tedbire uğrayan kişinin kayıplarını kim karşılıyor? Hukuk düzeni, koruma mekanizmasını kötüye kullanan kişiye karşı yeterince etkili bir cevap verebiliyor mu?

6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, şiddetin önlenmesi ve şiddet mağdurlarının korunması bakımından son derece önemli bir düzenlemedir.

Hiç kuşkusuz devlet, şiddet tehdidi altındaki bir kişinin korunması için şiddetin gerçekleşmesini bekleyemez. Özellikle yaşam hakkının söz konusu olduğu durumlarda süratli müdahale zorunludur.

Ancak bu zorunluluk, yargısal kararların gerekçesiz verilmesini, savunmanın tamamen etkisiz bırakılmasını veya yargı mekanizmasının kasıtlı olarak yanıltılmasına karşı kayıtsız kalınmasını haklı göstermez.

İşte 6284 sayılı Kanun'un en ciddi tartışma alanlarından biri, hızlı koruma sağlayan sistemin kasıtlı gerçeğe aykırı başvurular karşısında yeterli ve açık bir hesap verebilirlik mekanizmasıyla tamamlanmamış olmasıdır.

Delil aranmaması, iddianın doğru kabul edilmesi anlamına gelmemelidir

6284 sayılı Kanun'un 8'inci maddesinin üçüncü fıkrasında şu hüküm yer almaktadır:

"Koruyucu tedbir kararı verilebilmesi için, şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmaz."

Bu düzenleme, şiddet tehlikesi altındaki kişinin korunabilmesi bakımından anlaşılabilir bir amaca sahiptir. Ancak burada çok önemli bir hukuki ayrım bulunmaktadır.

Kanun, delil veya belge aranmaması istisnasını açıkça koruyucu tedbirler için düzenlemiştir. Kişinin konuttan uzaklaştırılması ve yaklaşmasının yasaklanması gibi, ağırlıklı olarak karşı tarafın temel haklarını sınırlayan önleyici tedbirlerde ise aynı şekilde açık bir delilsizlik istisnası öngörmemiştir. Bu tedbirlerin geciktirilmeksizin verilmesini istemiştir.

Dolayısıyla Kanun'un bütün tedbirler bakımından sınırsız bir delilsizlik rejimi kurduğu söylenemez.

Bununla birlikte uygulamada, yalnızca başvurucunun anlatımına dayanılarak ciddi sonuçlar doğuran önleyici tedbirlerin de verilebilmesi önemli tartışmalara yol açmaktadır.

Örneğin bir kişi, eşinin kendisini tehdit ettiğini belirterek uzaklaştırma talep edebilir. Acil risk varsa kişinin korunması için önlem alınmalıdır. Ancak tedbir sonrasında kamera kayıtları, tanık anlatımları veya diğer somut verilerle iddianın bilerek uydurulduğu ortaya çıkarsa, bunun hukuki sonuçları da bulunmalıdır.

Delil aranmaması, delilin hiçbir zaman incelenmeyeceği anlamına gelmemelidir. Acil koruma ihtiyacı ile olayın gerçekliğinin araştırılması birbirinden farklı meselelerdir.

Bir beyanla doğan ağır sonuçlar nasıl telafi edilecek?

6284 sayılı Kanun'un 5'inci maddesi uyarınca bir kişinin müşterek konuttan uzaklaştırılmasına, konutun diğer tarafa tahsis edilmesine, çocuklarıyla kişisel ilişkisinin sınırlandırılmasına ve belirli yerlere yaklaşmasının yasaklanmasına karar verilebilmektedir.

Bu tedbirler gerekli olduğunda hayat kurtarabilir.

Fakat bilerek uydurulmuş bir iddiaya dayanılarak verilmişlerse önemli mağduriyetlere de yol açabilirler.

Örneğin kişi, yaşadığı evden ayrılmak zorunda kalabilir. Çocuklarıyla görüşmesi sınırlandırılabilir. İş hayatı, aile ilişkileri ve ekonomik düzeni olumsuz etkilenebilir.

Üstelik tedbir kararı ihlal edilirse Kanun'un 13'üncü maddesine göre zorlama hapsi gündeme gelebilir.

Burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Tedbir kararı verilmesi kişinin suçlu olduğu anlamına gelmediği gibi, kararın sonradan kaldırılması da başvurucunun mutlaka yalan söylediğini göstermez.

Ancak başvurunun kasıtlı olarak gerçek dışı beyanlarla yapıldığı ve başka bir kişinin haksız tedbire maruz bırakıldığı somut biçimde ispatlanmışsa, hukuk düzeninin bu durumu hiçbir sonuç doğurmamış gibi değerlendirmesi kabul edilemez.

Bir kişinin korunması için geliştirilen mekanizma, başka bir kişinin kasıtlı biçimde mağdur edilmesinin aracına dönüşmemelidir.

Kanun'daki en dikkat çekici çelişki: Gerçeğe aykırı maddi yardım beyanı düzenlenmiş!

6284 sayılı Kanun'un 17'nci maddesinin üçüncü fıkrasında son derece önemli bir hüküm bulunmaktadır:

"Korunan kişinin gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun tespiti hâlinde yapılan yardımlar, bu kişiden 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre tahsil edilir."

Bu düzenleme, kanun koyucunun gerçeğe aykırı beyan ihtimalini tamamen göz ardı etmediğini göstermektedir. Ancak dikkat edilirse bu hüküm, gerçeğe aykırı beyan nedeniyle yapılan maddi yardımların geri alınmasına ilişkindir.

Peki, gerçeğe aykırı beyan nedeniyle bir kişinin evinden uzaklaştırılması, çocuklarıyla görüşmesinin sınırlandırılması veya itibarının zedelenmesi durumunda ne olacaktır?

Kanun'un 17'nci maddesindeki geri tahsil hükmü, bu zararların tamamını karşılayan bir mekanizma değildir.

Burada kanun koyucuya yöneltilmesi gereken temel soru şudur:

Devletin gerçeğe aykırı beyana dayalı maddi ödemesinin geri alınması açıkça düzenlenirken, aynı türden kasıtlı bir beyanla başka bir kişiye verilen haksız zararın giderilmesi neden 6284 sayılı Kanun'da özel ve bütüncül bir güvenceye bağlanmamıştır?

Elbette mevcut hukukta iftira suçu ve tazminat hükümleri bulunmaktadır. Dolayısıyla her kasıtlı yalan beyanın tamamen cezasız kaldığını söylemek hukuken doğru değildir.

Türk Ceza Kanunu'nun 267'nci maddesinde düzenlenen iftira suçu, belirli şartlarda işlemediğini bildiği bir fiili kişiye isnat edenlerin cezalandırılmasına imkân tanımaktadır. Ayrıca olayın niteliğine göre suç uydurma gibi başka hükümler de gündeme gelebilir. Türk Borçlar Kanunu kapsamında maddi ve manevi tazminat talep edilmesi de mümkündür.

Ancak bu hükümlerin uygulanabilmesi kendi yasal şartlarının oluşmasına bağlıdır. Her gerçeğe aykırı 6284 başvurusu kendiliğinden iftira suçunu oluşturmaz.

Dolayısıyla eksiklik, hiçbir yaptırımın bulunmaması değil; 6284 kapsamındaki kasıtlı ve kötü niyetli başvuruların tespiti, mevcut sorumluluk hükümlerinin işletilmesi ve haksız zararın giderilmesi için açık, erişilebilir ve etkili bir özel mekanizmanın bulunmamasıdır.

Anayasa Mahkemesi de tek taraflı beyana dayanan kararların denetlenmesini istiyor

Bu konudaki en önemli hukuki dayanaklardan biri, Anayasa Mahkemesinin 6 Ocak 2016 tarihli Salih Söylemezoğlu kararıdır.

Mahkeme, 6284 sayılı Kanun kapsamında verilen tedbire yönelik itirazda ileri sürülen iddia ve delillerin yeterince değerlendirilmemesini gerekçeli karar hakkı bakımından incelemiştir.

Anayasa Mahkemesi, acil müdahale ihtiyacı nedeniyle ilk tedbir kararında daha esnek gerekçelendirme yapılabileceğini kabul etmiştir. Ancak itiraz aşamasında, hakkında tedbir verilen kişinin ileri sürdüğü iddiaların ve sunduğu delillerin etkili biçimde değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir.

Bu yaklaşım son derece önemlidir. Çünkü kanunun hızlı karar verilmesini istemesi, hâkimin sonradan ortaya çıkan delilleri yok sayabileceği anlamına gelmez.

Anayasa Mahkemesinin 4 Nisan 2019 tarihli Erdal Türkmen kararı da dikkat çekicidir.

Bu başvuruda kişi, tedbir kararını ihlal ettiği ileri sürülen tarihte başka yerde bulunduğunu, tanıklarının dinlenmediğini ve delillerinin incelenmediğini ileri sürmüştür.

Anayasa Mahkemesi, zorlama hapsi kararına yapılan itirazda esaslı iddia ve delillerin yeterince değerlendirilmemesi nedeniyle gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine hükmetmiştir.

Bu kararlar çok önemli bir ilkeyi ortaya koymaktadır:

Hızlı koruma için başlangıçta sınırlı delille hareket edilebilir. Ancak özgürlükleri sınırlayan kararın devamında, özellikle itiraz aşamasında, somut deliller ve karşı tarafın savunması etkili biçimde incelenmelidir.

Gerçeği ispatlanamayan iddia ile kasıtlı yalan kesinlikle karıştırılmamalıdır

Bu tartışmada yapılabilecek en büyük hata, ispatlanamayan her şiddet iddiasını yalan beyan kabul etmektir.

Şiddet, çoğu zaman tanık bulunmayan ortamlarda meydana gelebilir. Tehdit, psikolojik şiddet ve ekonomik şiddet gibi fiillerin ispatı da güç olabilir.

Bu nedenle bir başvurunun yeterli delil bulunamadığı için reddedilmesi veya tedbirin kaldırılması, başvurucunun bilerek yalan söylediğini göstermez.

Hukuken birbirinden ayrılması gereken üç durum vardır:

  1. Gerçek ama ispatı güç olan iddia: Başvurucunun koruma hakkı devam etmeli ve delil yetersizliği tek başına cezalandırma gerekçesi olmamalıdır.

  2. Yanılma veya olayın yanlış değerlendirilmesi: Kişinin tehdit algısı, hafıza yanılması veya hatalı yorumuyla yaptığı başvuru, kasıtlı iftirayla eş tutulmamalıdır.

  3. Bilerek ve isteyerek uydurulan iddia: Başvurucunun olayın yaşanmadığını bildiği hâlde bilerek gerçek dışı suçlama yaptığı veya delil uydurduğu somut biçimde ispatlanmışsa sorumluluk hükümleri işletilmelidir.

Bu ayrım hem şiddet mağdurlarının korunması hem de masum kişilerin hukuki güvenliği açısından zorunludur.

Asıl mücadele edilmesi gereken, şiddet bildiriminde bulunulması değil, hukuki koruma mekanizmasının kasıtlı biçimde kötüye kullanılmasıdır.

Mevcut düzenleme nasıl değiştirilmeli?

6284 sayılı Kanun'un temel amacı korunarak aşağıdaki değişiklikler yapılmalıdır.

Birinci öneri: Beyana dayalı tedbirden sonra zorunlu değerlendirme mekanizması kurulmalı

Acil koruma kararı verilmesi için önceden kesin delil aranması doğru değildir. Ancak hakkında ağır hak sınırlamaları getirilen kişinin gerekçeli itirazı üzerine, mevcut delillerin süratle incelenmesi sağlanmalıdır.

Özellikle konuttan uzaklaştırma ve çocuklarla kişisel ilişkinin sınırlandırılması gibi ciddi müdahalelerde, somut risk, tedbirin gerekliliği ve ölçülülüğü değerlendirilmelidir.

Bu inceleme korunan kişinin güvenliğini tehlikeye düşürmeden yürütülmelidir.

İkinci öneri: Kasıtlı yalan beyan hakkında özel bir değerlendirme usulü oluşturulmalı

Kanun'a, gerçeğe aykırı başvuruların incelenmesine ilişkin açık bir hüküm eklenmelidir.

Buna göre başvurucunun olayın gerçekleşmediğini bilerek yetkili makamları yanılttığına ilişkin ciddi ve somut emarelerin bulunması hâlinde, olayın niteliğine göre Cumhuriyet başsavcılığına bildirim yapılmalıdır. Ancak yalnızca iddianın ispatlanamaması veya tedbirin kaldırılması böyle bir bildirimin otomatik gerekçesi olmamalıdır.

Üçüncü öneri: Kasıtlı asılsız başvurudan doğan zararlar için etkili tazminat yolu sağlanmalı

Bir kişinin bilerek gerçek dışı beyanda bulunarak başka bir kişiye hukuka aykırı zarar verdiği ortaya çıktığında, zarar görenin maddi ve manevi tazminat talep edebilmesi güvence altına alınmalıdır.

Mevcut Türk Borçlar Kanunu hükümleri saklı kalmak üzere, bu tür taleplerin süratle değerlendirilmesine yönelik özel usuller getirilebilir.

Konutundan ayrılma nedeniyle yapılan giderler, gelir kaybı ve kişilik hakkı ihlali gibi zararlar somut olayda illiyet bağı ve diğer sorumluluk şartları çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Dördüncü öneri: İtiraz hakkı şekli bir işlem olmaktan çıkarılmalı

Kanun'un 9'uncu maddesinde iki haftalık itiraz süresi ve itiraz merciinin bir hafta içerisinde karar verme yükümlülüğü bulunmaktadır. Ancak itirazın etkili olması için yalnızca süresinde sonuçlandırılması yeterli değildir.

Mahkeme, ileri sürülen belirleyici delilleri değerlendirmeli ve kararın neden devam ettiğini veya kaldırıldığını somut gerekçelerle açıklamalıdır.

Özellikle konut ve çocuklarla kişisel ilişki gibi alanlarda ağır müdahale oluşturan tedbirlere yönelik itirazlar öncelikli ele alınmalıdır.

Beşinci öneri: Kasıtlı yalan beyanın hukuki sonuçları başvurucuya açıkça bildirilmeli

Başvuru sırasında kişilere hem koruma hakları hem de bilerek gerçek dışı suçlama yapmanın hukuki sonuçları anlaşılır biçimde açıklanmalıdır.

Bu bilgilendirme mağdurları korkutmaya veya başvurmaktan caydırmaya yönelik olmamalıdır.

Amaç, iyi niyetli başvuruları azaltmak değil, koruma mekanizmasının bilinçli biçimde kötüye kullanılmasını önlemektir.

Altıncı öneri: Haksız tedbir tespit edildiğinde kararın sonuçlarının giderilmesi kolaylaştırılmalı

Bir tedbirin hukuka aykırı olduğu kesinleştiğinde, kararın kaldırılmasıyla yetinilmemelidir.

Hatalı kayıtların düzeltilmesi, gereksiz kısıtlamaların sonlandırılması ve mevcut hukuk çerçevesinde doğmuş zararların giderilmesi için açık başvuru yolları oluşturulmalıdır.

Bütün bunlar yapılırken korunan kişilerin kimlik ve adres gizliliği ile güvenliği gözetilmelidir.

Kanun'a eklenmesini önerdiğimiz hüküm

6284 sayılı Kanun'a, mevcut ceza hukuku hükümleriyle çakışma yaratmayacak biçimde aşağıdaki içerikte yeni bir madde eklenmesi değerlendirilebilir:

MADDE – Gerçeğe aykırı beyanın tespiti ve sonuçları

(1) Bu Kanun kapsamında yapılan başvuruların değerlendirilmesinde şiddet mağdurlarının etkin ve gecikmeksizin korunması esastır. Koruyucu tedbir kararı için şiddetin gerçekleştiğine ilişkin delil veya belge sunulması şartı aranmaz.

(2) Tedbir kararının verilmesinden sonra, kararın dayanağını oluşturan olayın bilerek ve isteyerek gerçek dışı biçimde bildirildiğine ilişkin somut ve ciddi emarelerin ortaya çıkması hâlinde, yetkili merci gerekli incelemeyi yapar. Suç şüphesi bulunan durumlarda ilgili belgeler Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir.

(3) Başvurunun reddedilmesi, tedbir kararının kaldırılması veya iddianın ispatlanamaması tek başına başvurucunun gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun kabulü için yeterli değildir.

(4) Kasten gerçeğe aykırı beyanda bulunulması nedeniyle hukuka aykırı zarara uğrayan kişilerin genel hükümler çerçevesindeki maddi ve manevi tazminat hakları saklıdır.

(5) Bu madde kapsamında yürütülecek işlemler, şiddet mağdurlarının koruma talebinde bulunmasını engelleyecek veya haklarında gerekli koruyucu tedbirlerin alınmasını geciktirecek biçimde uygulanamaz.

Bu düzenleme, kasıtlı yalan beyanı yaptırımsız bırakmayan fakat gerçek mağdurların korunmasını da tehlikeye atmayan bir sistem kurulmasına katkı sağlayabilir.

Hukuk, gerçeğe uygun başvuruyu korumalı; kasıtlı iftiraya da etkili cevap vermelidir

6284 sayılı Kanun'un temel amacı tartışma konusu değildir: Şiddet önlenmeli ve mağdurlar korunmalıdır. Ancak şiddetle mücadele amacı, hukuki güvencelerin zayıflatılmasının gerekçesine dönüştürülmemelidir.

Kanun'un acil koruma sağlaması doğrudur. Fakat koruma kararının gerekçelendirilmesi, karşı tarafın delillerinin incelenmesi ve kasıtlı olarak uydurulmuş iddiaların hukuki sonuç doğurması da hukuk devletinin gereğidir.

Bir taraftan gerçek şiddet mağdurlarını koruyamayan, diğer taraftan kasıtlı asılsız suçlamalar nedeniyle haksızlığa uğrayan kişilere etkili başvuru yolu sunamayan bir sistem toplumsal güveni zedeler.

Bu nedenle yapılması gereken, şiddet mağdurundan peşinen kesin delil istemek değildir.

Yapılması gereken; beyana dayanarak hızla koruma sağlayan, ancak sonrasında gerçeği araştıran, savunmayı dinleyen, kasıtlı yalanı tespit eden ve haksız zararları giderebilen bir hukuk sistemi kurmaktır.

Unutulmamalıdır ki adalet, yalnızca başvuruda bulunan kişinin anlatımını değil, hakkında karar verilen kişinin haklarını da dikkate almayı gerektirir.

Koruma hakkı vazgeçilmezdir. Ancak kasıtlı iftiraya karşı korunma hakkı da hukuk devletinin gereğidir.

6284 sayılı Kanun'un güçlendirilmesi gereken en önemli yönlerinden biri işte budur: Hızlı koruma ile etkili denetim arasında, hiçbir masum insanın haklarını göz ardı etmeyen adil bir denge kurulması.