Yönetim anlayışında sıkça kullanılan güzel bir söz vardır: “Ya yol aç, ya yol bul, ya da yoldan çekil!”
Aslında bu söz, yöneticiliğin özünü anlatmaktadır. Yönetici sorun çözmek, engelleri kaldırmak, çalışanlarına rehberlik etmek ve kurumu ileriye taşımak için vardır. Ancak bazı kurumlarda bu anlayış tersine dönmüş; yol açması gerekenler yolu kapatmaya, yol bulması gerekenler bahane üretmeye, yoldan çekilmesi gerekenler ise koltuklarına dört elle sarılmaya başlamıştır.
İşin en ilginç yanı, yol açamayanların yol göstermekte, iş yapamayanların emir vermekte, sorumluluk almayanların hesap sormakta son derece maharetli olmalarıdır.
Bazen bu söz mevzuata uysa da uymasa da çözüm üretilmesi için kullanılır. Ne pahasına olursa olsun talimatı yerine getirmeyenlere kenara çekil o zaman denilir. Sonunda yol bulanlar da kara kara bu işin altından nasıl kalkacağız diye düşünürler.
Emir vermek kolay, o emrin bedelini ödemek zor!
Kamu kurumlarında yöneticilerin önemli bir bölümü, üstlerinden gelen talimatları yerine getirmek zorunda hissederek görev yapmaktadır. Özellikle maaşından başka geçim kaynağı bulunmayan çalışanların, “Ben yaptım oldu!” anlayışıyla hareket eden amirlere karşı çıkması sanıldığı kadar kolay değildir.
Bir tarafta geçindirilmesi gereken aile, ödenmesi gereken kira ve faturalar; diğer tarafta amirin talimatı, sürgün edilme endişesi, görevden alınma ihtimali ve kariyerin sona ermesi korkusu bulunmaktadır.
Böyle bir ortamda çalışanlardan her koşulda kahramanlık beklemek kolaydır. Ancak bu beklentiyi dile getirenlerin, aynı riski kendilerinin ne ölçüde üstlenebileceğini de düşünmeleri gerekir.
Üstelik bazı yöneticilerin yönetim anlayışı son derece basittir:
“Ben söylerim, sen yaparsın. Yanlış çıkarsa sorumlusu sensin!”
Yani karar yukarıdan, sorumluluk aşağıdan!
Başarı varsa makamın, başarısızlık varsa memurun. Böyle yöneticilik anlayışı karşısında insanın, makam odasına değil de sorumluluk dağıtım merkezine girdiğini düşünmesi işten bile değildir.
Koltuk sahibi olmakla yönetici olmak aynı şey değildir
Bazı yöneticiler, makam koltuğuna oturduklarında yalnızca yetki kazandıklarını, sorumluluklarının ise kapının dışında kaldığını düşünmektedir.
Oysa yönetici olmak, imza atmak veya talimat vermekten ibaret değildir.
Gerçek yönetici çalışanını dinler, sorunları çözer, hukuka uygun hareket eder, gerektiğinde üstlerine yanlışları söyleyebilir ve çalışanını haksız talepler karşısında korur.
Kötü yönetici ise üstüne karşı sessiz, astına karşı serttir. Üstten gelen her talimata “Emredersiniz!” derken, astının en küçük itirazına tahammül gösteremez.
Böylece ortaya ilginç bir yönetim modeli çıkar: Üste karşı pamuk, asta karşı demir!
Bu anlayışın hâkim olduğu kurumlarda liyakat geri plana itilir, eleştiri sadakatsizlik sayılır, itiraz eden çalışan sorun çıkaran kişi olarak görülür.
Sonuçta kurumlarda doğruyu söyleyenlerin değil, yöneticinin duymak istediklerini söyleyenlerin önü açılır. Ancak unutulmamalıdır ki amirine itiraz edemeyen bir yönetici, astından hukuk dışı emirleri sorgulamadan yerine getirmesini isteyemez.
Kamu yönetiminde en tehlikeli cümle: “Ben Emir Kuluyum!”
Bir kamu görevlisinin karşılaşabileceği en tehlikeli yönetim anlayışlarından biri, hukuka uygunluğu sorgulanmayan emirlerin sırf üst makamdan geldiği için uygulanmasıdır.
Oysa kamu yönetiminde esas olan kişiye değil, hukuka bağlılıktır.
Anayasa'nın 137. maddesindeki kanunsuz emir düzenlemesi de kamu görevlilerinin üstlerinden gelen emirler karşısında sınırsız bir itaat yükümlülüğü altında bulunmadığını göstermektedir.
Elbette her yönetici ve kamu görevlisi, görevini yerine getirmek ve hukuka uygun talimatları uygulamak zorundadır. Ancak yöneticilik, verilen her talimatı hiç düşünmeden uygulamak değildir.
Kamu yönetiminde en büyük tehlike yalnızca yanlış karar veren yöneticiler değil, yanlış olduğunu bildikleri kararları hiçbir itirazda bulunmadan uygulayan bir yönetim zincirinin oluşmasıdır. Çünkü böyle bir zincirde yanlış kararın sahibi çoğu zaman görünmez hâle gelirken, kararın uygulanmasında görev alanlar soruşturma ve yaptırım riskiyle karşılaşabilmektedir.
Şimdi de yapılması gerekenleri sıralayalım
1. Hukuka aykırı emirler karşısında çalışanlar korunmalıdır. Kamu görevlilerinin hukuka aykırılık itirazlarını güvenli biçimde iletebileceği mekanizmalar oluşturulmalı; kanunsuz emir hükümlerinin uygulanması nedeniyle çalışanların keyfî işlemlerle karşılaşması önlenmelidir.
2. Yöneticilerin sorumluluğu görünür hâle getirilmelidir. Talimatı veren, kararı alan ve uygulayan kişilerin görev ve sorumlulukları açıkça belirlenmelidir. Özellikle önemli idari işlemlerde karar süreçlerinin kayıt altına alınması sağlanmalıdır.
3. Liyakat, yöneticiliğin temel ölçütü olmalıdır. Yöneticiler yalnızca amirlerinin güvenini kazandıkları için değil; bilgi, tecrübe, adalet anlayışı, sorun çözme becerisi ve çalışanlarıyla kurdukları ilişki dikkate alınarak görevlendirilmelidir.
4. Keyfî yönetim anlayışına karşı etkili denetim getirilmelidir. Çalışanlara baskı yapan, yetkilerini kişisel amaçlarla kullanan veya hukuka aykırı uygulamalarda ısrar eden yöneticiler hakkında etkili ve tarafsız inceleme mekanizmaları işletilmelidir.
5. Yöneticiler de hukuka uygun itirazları nedeniyle korunmalıdır. Üst makamların hatalı talimatlarına karşı hukuki gerekçelerle itiraz eden yöneticilerin görevden alınma, sürgün edilme veya kariyerlerinin engellenmesi korkusu yaşamaması sağlanmalıdır.
6. Yönetici performansı verilen emirlerle değil, çözülen sorunlarla ölçülmelidir. Çalışan memnuniyeti, hizmet kalitesi, hukuka uygunluk, kurumsal verimlilik ve kaynakların etkin kullanımı objektif değerlendirme ölçütleri hâline getirilmelidir.
Yol açmayan yönetici, yolun ortasında durmasın!
Kamu yönetiminin ihtiyacı, her söylenene “Başüstüne!” diyen yöneticiler değil; gerektiğinde “Bu işlem hukuka uygun değildir!” diyebilen, sorumluluk üstlenen ve çalışanlarını koruyan yöneticilerdir. Çünkü korkunun hâkim olduğu yerde verimlilik, keyfîliğin hâkim olduğu yerde adalet, liyakatin bulunmadığı yerde de kurumsal başarı kalıcı olamaz.
Bir yönetici, çalışanlarına yalnızca emir vererek değil, onlara güven vererek de otorite kurabilmelidir.
Unutulmamalıdır ki yöneticiliğin ölçüsü kaç kişiye emir verildiği değil, kaç sorunun çözüldüğü ve kaç haksızlığın önlendiğidir.
Son sözümüz de yöneticilere olsun:
Yol açabiliyorsanız açın. Yol bulabiliyorsanız bulun. Bunların hiçbirini yapamıyorsanız hiç olmazsa çalışanların önünü kapatmayın! Çünkü kamu yönetiminde en pahalı yol çalışması, ehliyetsiz yöneticilerin kapattığı yolları yeniden açmaya çalışmaktır.
Unutmayın ki makam aracı tahsis edilmesi, herkese yol verme zorunluluğu getirmez; makam koltuğuna oturmak da kimseye kamu kurumunu kendi özel mülkü gibi yönetme hakkı vermez!