İçeriğe geç

Ahmet Ünlü

Gazeteci & Köşe Yazarı

← Tüm yazılar

Arılar meseli: Ahlak olmadan zenginlik, adalet olmadan refah olur mu?

Bir toplumun zenginleşmesi, o toplumun ahlaklı olduğunu göstermez. Bazen servet büyürken vicdan küçülür, ekonomi gelişirken adalet geriler.

Bir toplumun zenginleşmesi, o toplumun ahlaklı olduğunu göstermez. Bazen servet büyürken vicdan küçülür, ekonomi gelişirken adalet geriler. Asıl mesele, ne kadar zenginlik üretildiği değil, bu zenginliğin hangi yollarla elde edildiği ve kimlerin yararına kullanıldığıdır.

Ahlaklı olunca fakirleşen arılar!

Hollanda asıllı düşünür Bernard Mandeville, 1705 yılında yayımladığı ve daha sonra Arılar Meseli adıyla geliştirdiği eserinde, ekonomi ile ahlak arasındaki ilişkiyi son derece çarpıcı bir hikâyeyle anlatır. Eserin temelindeki paradoks, bireysel kötülüklerin toplumsal yararlar doğurabileceği düşüncesidir.

Bir zamanlar son derece zengin ve güçlü bir arı kovanı vardır.

Kovanda ticaret gelişmiş, üretim artmış, herkes bir şekilde kazanç elde etmeye başlamıştır. Ancak ortada büyük bir sorun bulunmaktadır: Kovanın sakinleri dürüst değildir.

Tüccarlar müşterilerini aldatmakta, yöneticiler çıkarlarını gözetmekte, çeşitli meslek sahipleri başkalarının zaaflarından kazanç sağlamaktadır.

Buna rağmen ekonomi büyümekte, istihdam artmakta ve kovanın zenginliği herkesin dikkatini çekmektedir.

Bir gün arılar içinde bulundukları ahlaksızlıktan rahatsız olur ve dürüst olmaya karar verirler.

İşte ne olursa bundan sonra olur!

Tüccarlar hile yapmayı bırakır. Gereksiz lüks tüketim azalır. Hukuki uyuşmazlıklar azaldığı için bazı hukuk hizmetlerine talep düşer. Gösteriş ve israf ortadan kalktıkça bunlardan beslenen sektörler daralır.

Sonunda ekonomik faaliyet küçülür, kovan eski zenginliğini kaybeder.

Mandeville'in hicivli anlatısında ortaya çıkan sonuç şaşırtıcıdır: Arılar ahlaklı olmuş ama ekonomik ihtişamlarını kaybetmişlerdir.

Peki, ahlaksızlık gerçekten zenginlik mi üretir?

Mandeville'in ortaya attığı düşünce, iktisat ve ahlak felsefesinde yüzyıllardır tartışılmaktadır. Ancak burada son derece önemli bir ayrım vardır.

Bir kişinin aşırı tüketiminin başkalarına gelir sağlaması, o tüketimin toplumsal bakımdan her zaman yararlı olduğunu göstermez.

Aynı şekilde bir yolsuzluğun ekonomik işlem hacmi oluşturması, yolsuzluğun ekonomik büyümeye gerçek anlamda katkıda bulunduğu anlamına gelmez.

Örneğin kamu kaynaklarıyla gereksiz bir bina yapılması, inşaat sektöründe ekonomik hareketlilik oluşturabilir. Ancak bu hareketlilik kamu yararı sağlamıyorsa toplumun kaynakları verimsiz kullanılmış demektir.

Bir ihalede usulsüzlük yapılması da belirli kişileri zenginleştirebilir. Fakat bu kazanç toplumun ortak refahına dönüşmeyebilir.

Ekonomik hareketlilik ile toplumsal faydayı birbirine karıştırmak, bir ülkenin yapabileceği en büyük hatalardan biridir.

Bir de arılar meselinin diğer yüzü var

Prof. Dr. Mehmet Görmez, İş Ahlakı: Arılar Masalı ve Arılar Meseli başlıklı değerlendirmesinde Mandeville'in anlatısını, Hz. Muhammed'in mümini bal arısına benzettiği rivayetle karşılaştırır.

Bu benzetmede arı, temiz olandan beslenen, temiz olanı üreten ve konduğu yere zarar vermeyen bir varlık olarak tasvir edilir.

Burada iki farklı anlayış ortaya çıkmaktadır.

Birincisinde, insanın bireysel çıkarları ve zaafları ekonomik düzenin itici güçleri olarak görülür.

İkincisinde ise üretmek, kazanmak ve çalışmak kadar, bunların başkalarına zarar vermeden gerçekleştirilmesi de önem taşır.

Bu ikinci yaklaşım, özellikle kamu yönetimi açısından son derece anlamlıdır. Çünkü kamu görevlisinin başarısı yalnızca gerçekleştirdiği işlemlerin sayısıyla, kullandığı bütçenin büyüklüğüyle veya yönettiği kurumun ekonomik gücüyle ölçülemez.

Kamu görevlisinin asıl başarısı, kendisine emanet edilen yetkiyi adaletle kullanması, kamu kaynaklarını koruması ve görevini kişisel kazanç kapısına dönüştürmemesidir.

Kamu yönetiminde hangi arılar örnek alınmalı?

Bugün kamu yönetiminin en önemli sorunlarından biri, başarı ile ahlak arasındaki ilişkinin zaman zaman tersine çevrilmesidir.

Çok harcayan başarılı, büyük bütçe yöneten güçlü, çok sayıda kişiyi işe alan etkili yönetici olarak görülebilmektedir.

Oysa sorulması gereken sorular farklıdır: Kamu kaynağı gerçekten ihtiyaç için mi harcanmıştır? İhalede rekabet sağlanmış mıdır? Atamalarda liyakat esas alınmış mıdır? Kamu görevlisi makamını kendisine veya yakınlarına avantaj sağlamak için kullanmış mıdır?

Bu soruların cevabı olumlu değilse ortada ekonomik büyüklük olabilir ama iyi yönetimden söz edilemez.

Bir kurumun bütçesinin büyümesiyle kamu hizmetinin kalitesinin artması aynı şey değildir.

Bir yöneticinin çevresindeki insanların zenginleşmesiyle toplumun refahının artması da aynı şey değildir.

Ahlaklı üretim, adil paylaşım ve hesap verebilir yönetim

Kamu yönetimi ve ekonomik hayat açısından yapılması gereken, ahlakla üretimi birbirine rakip olarak görmek değil, birbirini tamamlayan iki temel değer olarak kabul etmektir.

Bunun için kamu harcamalarında şeffaflık artırılmalı, kamu ihalelerinde gerçek rekabet sağlanmalı, liyakat dışı atamalara son verilmeli ve çıkar çatışmalarını önleyen etkili denetim mekanizmaları kurulmalıdır.

Denetimin amacı yalnızca usulsüzlüğü gerçekleştikten sonra tespit etmek değil, kamu gücünün özel çıkarlara hizmet etmesini baştan önlemek olmalıdır.

Özellikle de başarının ölçüsü, ne kadar para harcandığı değil, harcanan parayla ne kadar kamu yararı üretildiği olmalıdır.

Önemli olan kovanın büyüklüğü değil, balın temizliğidir

Mandeville'in arıları bize ekonomik hayatın karmaşıklığını gösterirken, diğer arı benzetmesi üretimin ahlaki sorumluluğunu hatırlatmaktadır.

Elbette bir toplumun yalnızca iyi niyetle zenginleşmesi mümkün değildir. Bilgi, emek, girişimcilik, sermaye, verimlilik ve güçlü kurumlar da gereklidir. Ancak bunların hiçbiri ahlaksızlığı zorunlu kılmaz. Çünkü sürdürülebilir refahın temeli, yalnızca kazanç elde etmek değil, güven oluşturmak ve adaleti korumaktır.

Bir ülkede herkes kendi peteğini doldururken ortak kovanı tüketiyorsa, orada zenginlik değil, geleceğin yoksulluğu biriktiriliyordur.

Unutulmamalıdır ki arı çiçeği talan ederek değil, ondan yararlanırken ona zarar vermeden bal üretir. İyi yönetimin özü de budur: Kamu kaynaklarından kişisel servet üretmek değil, kamu kaynaklarını koruyarak toplumsal refah üretmek.

Bir kovan vardı, görkemli, zengin,
Her arı çalışır, her petek engin.
Kimi bal toplardı, kimi makamda,
Kimi hak arardı, kimi haramda.

Kovan büyümüştü, servet taşardı,
Güçlü olan kazanır, zayıf şaşardı.
Kimi alın teriyle doldurur peteği,
Kimi başkasından çalardı emeği.

Tüccar hile yapar, yönetici susar,
Adalet gecikir, vicdanlar pusar.
Kimi makamıyla servet edinir,
Kimi dürüstlüğü saflık bilir.

Bir gün arılar dediler: “Yeter!
Bu düzen böyle nereye gider?
Ne hile kalsın ne de yalan,
Herkes hak ettiğini alsın bundan.”

Hilekâr tövbe etti, zalim utandı,
Kovanın içinde vicdan uyandı.
Gösteriş azaldı, israf son buldu,
Lüksle beslenen pazar duruldu.

Eskisi kadar dönmedi çarklar,
Azaldı kazançlar, kapandı bazı kapılar.
Kovan küçüldü, şaşırdı herkes,
“Demek kötülükmüş zenginliğe nefes!”

Ama durup düşün, ey insanoğlu,
Her kazanç mıdır mutluluğun yolu?
Birinin serveti binlerin ahıysa,
O zenginlik kimin hayrınaysa?

Bir köşk yükselirken yıkılırsa yuva,
Bir makam uğruna ezilirse dava,
Petekler balla değil hakla dolmalı,
Kazanç vicdanla, emekle olmalı.

Çünkü arı çiçeği talan etmez,
Bal yaparken bahçeyi viran etmez.
Alır ihtiyacını, bırakır hayatı,
Budur emeğin, ahlakın sanatı.

Ey makam sahipleri, ey güçlenenler!
Halkın alın teriyle yükselenler!
Unutmayın, kovan sizin değildir,
Emanete ihanet marifet değildir.

Ne çok bal toplamak erdem sayılır,
Ne de her zenginlik başarı sayılır.
Bir peteğin dolması yetmez insana,
Adalet ulaşmalı bütün kovana.

Bir gün gelir makamlar el değiştirir,
Zaman en güçlüleri bile eskitir.
Ne altın kalır ne ihtişam ne şan,
Geriye yalnızca bırakılan iz kalır inan.